Arts and Crafts (လက်မှုပညာနှင့် အနုပညာလှုပ်ရှားမှု)
Arts and Crafts လှုပ်ရှားမှု (The Arts and Crafts movement) သည် ဗြိတိန်တွင် စတင်ခဲ့ပြီး ၁၈၈၀ မှ ၁၉၂၀ ခန့်အတွင်း ဥရောပနှင့် မြောက်အမေရိကတို့တွင် ထွန်းကားခဲ့ကာ၊ ၁၉၂၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် ဂျပန်နိုင်ငံ၌ ပေါ်ထွက်လာခဲ့သော အလှဆင်အနုပညာနှင့် အနုသုခုမပညာရပ်များဆိုင်ရာ နိုင်ငံတကာ လှုပ်ရှားမှုတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ရိုးရှင်းသော ပုံသဏ္ဌာန်များကို အသုံးပြုသည့် ရိုးရာလက်မှုပညာကို ကိုယ်စားပြုပြီး၊ အလယ်ခေတ်၊ ရိုမန်တစ်၊ သို့မဟုတ် ရိုးရာအလှဆင်စတိုင်များကို မကြာခဏ အသုံးပြုခဲ့သည်။ ၎င်းသည် စီးပွားရေးနှင့် လူမှုရေး ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုကို လှုံ့ဆော်အားပေးခဲ့ပြီး အခြေခံအားဖြင့် စက်မှုလုပ်ငန်းကို ဆန့်ကျင်သော သဘောရှိသည်။ ၎င်းသည် ၁၉၃၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် မော်ဒန်ဝါဒ (Modernism) ၏ အစားထိုးခြင်းကို မခံရမီအထိ ဥရောပရှိ အနုပညာရပ်များအပေါ် ပြင်းထန်သော လွှမ်းမိုးမှုရှိခဲ့ပြီး၊ ထို့နောက် အချိန်အတော်ကြာသည်အထိ လက်မှုပညာရှင်များ၊ ဒီဇိုင်နာများနှင့် မြို့ပြစီမံကိန်း ရေးဆွဲသူများအကြား ၎င်း၏ လွှမ်းမိုးမှုများ ဆက်လက်တည်ရှိနေခဲ့သည်။
အဆိုပါ ဝေါဟာရကို ၁၈၈၇ ခုနှစ်က Arts and Crafts Exhibition Society ၏ အစည်းအဝေးတစ်ခုတွင် T. J. Cobden-Sanderson က ပထမဆုံး အသုံးပြုခဲ့ခြင်းဖြစ်သော်လည်း၊ ၎င်းလှုပ်ရှားမှု အခြေခံထားသည့် မူဝါဒများနှင့် စတိုင်လ်များသည် အင်္ဂလန်တွင် အနည်းဆုံး နှစ်နှစ်ဆယ်ခန့် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်နေခဲ့ပြီ ဖြစ်သည်။ ၎င်းကို ဗိသုကာပညာရှင် Augustus Pugin၊ စာရေးဆရာ John Ruskin နှင့် ဒီဇိုင်နာ William Morris တို့၏ အယူအဆများမှ စိတ်ကူးဉာဏ်ရယူ ဖန်တီးခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။
ယင်းလှုပ်ရှားမှုသည် ဗြိတိသျှကျွန်းစုများတွင် အစောဆုံးနှင့် အပြည့်ဝဆုံး ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ခဲ့ပြီး ဗြိတိသျှအင်ပါယာတစ်ဝှမ်းနှင့် ကျန်ဥရောပနှင့် မြောက်အမေရိကတိုက်များသို့ ပျံ့နှံ့သွားခဲ့သည်။ ၎င်းသည် အများအားဖြင့် ထိုခေတ်က အလှဆင်အနုပညာများ၏ ဆင်းရဲနွမ်းပါးသည့် အခြေအနေဟု ယူဆရမှုနှင့် ၎င်းတို့ကို ထုတ်လုပ်ခဲ့သည့် အခြေအနေများကို တုံ့ပြန်မှုတစ်ခု ဖြစ်သည်။
Arts and Crafts လှုပ်ရှားမှုသည် ၁၉ ရာစုအလယ်ပိုင်း ဗြိတိန်နိုင်ငံရှိ ဒီဇိုင်းနှင့် အလှဆင်ခြင်းကို ပြုပြင်ပြောင်းလဲရန် ကြိုးပမ်းမှုမှ ပေါ်ထွက်လာခြင်းဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် စံနှုန်းများ ကျဆင်းလာသည်ဟု ယူဆမှုအပေါ် တုံ့ပြန်မှုတစ်ခုဖြစ်ပြီး ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးသမားများက ယင်းကျဆင်းမှုကို စက်ယန္တရားများနှင့် စက်ရုံထုတ်လုပ်မှုတို့နှင့် ဆက်စပ်သည်ဟု ယူဆခဲ့ကြသည်။ ၁၈၅၁ ခုနှစ် ကြီးမားသော ပြပွဲကြီး (Great Exhibition) တွင် သူတို့မြင်တွေ့ခဲ့ရသည့် ပစ္စည်းများကြောင့် သူတို့၏ ဝေဖန်မှုများ ပိုမိုပြင်းထန်လာခဲ့ပြီး၊ ထိုပစ္စည်းများကို ၎င်းတို့က အလွန်အမင်း အလှဆင်ထားလွန်းသည်၊ ဖန်တီးယူလွန်းသည်၊ ပြီးတော့ အသုံးပြုထားသော ပစ္စည်းများ၏ အရည်အသွေးများကို လျစ်လျူရှုထားသည်ဟု ယူဆခဲ့ကြသည်။
အနုပညာသမိုင်းပညာရှင် Nikolaus Pevsner က Great Exhibition ပြပွဲရှိ ပြခန်းများသည် "ပုံစံအဆင်များ ဖန်တီးရာတွင် အခြေခံလိုအပ်ချက်ဖြစ်သော မျက်နှာပြင်၏ ကြံ့ခိုင်မှုကို လျစ်လျူရှုမှု" နှင့် "အသေးစိတ်ဖန်တီးမှုများတွင် ရိုင်းစိုင်းမှု" တို့ကို ပြသနေသည်ဟု ဆိုခဲ့သည်။ ဒီဇိုင်းပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုသည် ပြပွဲကို စီစဉ်သူများဖြစ်သော Henry Cole (၁၈၀၈–၁၈၈၂)၊ Owen Jones (၁၈၀၉–၁၈၇၄)၊ Matthew Digby Wyatt (၁၈၂၀–၁၈၇၇) နှင့် Richard Redgrave (၁၈၀၄–၁၈၈၈) တို့ထံမှ စတင်ခဲ့ပြီး၊ ၎င်းတို့သည် အလွန်အမင်း အလှဆင်ထားမှုများနှင့် လက်တွေ့မဆန်ဘဲ ညံ့ဖျင်းစွာ ပြုလုပ်ထားသော အရာများကို ကန့်ကွက်ရှုတ်ချခဲ့ကြသည်။ စီစဉ်သူများသည် "ပြခန်းများကို ပြစ်တင်ရှုတ်ချရာတွင် တစ်ညီတစ်ညွတ်တည်း" ဖြစ်ခဲ့ကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် Owen Jones က ညည်းတွားခဲ့သည်မှာ "ဗိသုကာပညာရှင်၊ ကူရှင်ချုပ်သူ၊ စက္ကူအရောင်တင်သူ၊ ရက်ကန်းသမား၊ ပိတ်စပုံနှိပ်သူနှင့် အိုးထိန်းသည်" တို့သည် "အနုပညာတွင် အလှတရားမပါသော အသစ်အဆန်း၊ သို့မဟုတ် ဉာဏ်ပညာမပါသော အလှတရား" ကို ထုတ်လုပ်နေကြသည်ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ထုတ်လုပ်ထားသော ကုန်ပစ္စည်းများ၏ ခေတ်ပြိုင်အခြေအနေအပေါ် ထိုကဲ့သို့ ဝေဖန်မှုများမှနေ၍ စာအုပ်စာစောင် အများအပြား ထွက်ပေါ်လာခဲ့ပြီး၊ ယင်းစာအုပ်များတွင် စာရေးဆရာများက မှန်ကန်သော ဒီဇိုင်းမူဝါဒများအဖြစ် ယူဆထားသည်များကို ဖော်ပြခဲ့ကြသည်။ Richard Redgrave ၏ စာအုပ် Supplementary Report on Design (၁၈၅၂) သည် ဒီဇိုင်းနှင့် အလှဆင်ခြင်း မူဝါဒများကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခဲ့ပြီး "အလှဆင်ခြင်းကို အသုံးချရာတွင် ပိုမိုကျိုးကြောင်းဆီလျော်မှုရှိရန်" တောင်းဆိုခဲ့သည်။ အခြားသော လက်ရာများသည်လည်း အလားတူ လမ်းကြောင်းအတိုင်း လိုက်ပါလာခဲ့ကြသည် - Wyatt ၏ Industrial Arts of the Nineteenth Century (၁၈၅၃)၊ Gottfried Semper ၏ Wissenschaft, Industrie und Kunst ("သိပ္ပံ၊ စက်မှုနှင့် အနုပညာ") (၁၈၅၂)၊ Ralph Wornum ၏ Analysis of Ornament (၁၈၅၆)၊ Redgrave ၏ Manual of Design (၁၈၇၆) နှင့် Jones ၏ Grammar of Ornament (၁၈၅၆) တို့ဖြစ်သည်။ The Grammar of Ornament စာအုပ်သည် အထူးသဖြင့် ဩဇာလွှမ်းမိုးမှု ကြီးမားခဲ့ပြီး ကျောင်းသားဆုအဖြစ် ရက်ရက်ရောရော ဖြန့်ဝေပေးခဲ့ကာ ၁၉၁၀ ခုနှစ်အရောက်တွင် အကြိမ်ရေ ကိုးကြိမ်တိုင်တိုင် ပြန်လည်ပုံနှိပ်ခဲ့ရသည်။
Jones က "အဆင်တန်ဆာသည် ... အလှဆင်ခံရမည့် အရာဝတ္ထု၏ နောက်ကွယ်တွင် ဒုတိယနေရာ၌သာ ရှိရမည်" လည်းကောင်း၊ "အလှဆင်မည့် အဆင်တန်ဆာနှင့် အလှဆင်ခံရမည့် အရာဝတ္ထုတို့ကြား သင့်လျော်ညီညွတ်မှု" ရှိရမည်ဟု လည်းကောင်း၊ နံရံကပ်စက္ကူများနှင့် ကော်ဇောများတွင် "ညီညာပြန့်ပြူးမှုမှလွဲ၍ အခြားမည်သည့်အရာကိုမျှ အရိပ်အမြွက်ပြသည့်" အဆင်ဒီဇိုင်းမျိုး မပါရှိရဟု လည်းကောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ Great Exhibition ပြပွဲရှိ အထည်အလိပ် သို့မဟုတ် နံရံကပ်စက္ကူတစ်ခုကို အတတ်နိုင်ဆုံး အစစ်အမှန်နှင့်တူအောင် ပြုလုပ်ထားသည့် သဘာဝ အဆင်ဒီဇိုင်းများဖြင့် အလှဆင်ထားလေ့ရှိသော်လည်း၊ ထိုစာရေးဆရာများက ပြန့်ပြူးပြီး ရိုးရှင်းအောင်ပြုလုပ်ထားသော သဘာဝအဆင်ဒီဇိုင်းများကိုသာ ထောက်ခံအားပေးခဲ့ကြသည်။ Redgrave က "စတိုင်လ်" ဟူသည် အလှဆင်ခြင်းမပြုမီ ခိုင်မာသော တည်ဆောက်မှုကို တောင်းဆိုသည်ဟု အခိုင်အမာဆိုခဲ့ပြီး အသုံးပြုထားသော ပစ္စည်းများ၏ အရည်အသွေးကို သင့်လျော်စွာ သိရှိနားလည်မှုကိုလည်း တောင်းဆိုကြောင်း ဆိုခဲ့သည်။ "အသုံးဝင်မှုသည် အလှဆင်ခြင်းထက် ဦးစားပေးဖြစ်ရမည်။"
(WiKiArt မှ ကူးယူဖော်ပြခြင်းဖြစ်သည်။ အပြည့်အစုံလေ့လာလိုလျှင် wikiart.org တွင်သွားရောက်ဖတ်ရှုပါ။) AMHTA METHON-ART
