အမျိုးသမီးဝါဒီ အနုပညာ (Feminist Art) အနုပညာ လှုပ်ရှားမှု
၁၉၆၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ နှောင်းပိုင်းနှင့် ၁၉၇၀ ပြည့်လွန်နှစ်များမှ အမျိုးသမီးဝါဒီများအပြင် ယေဘုယျအားဖြင့် အမျိုးသမီးဝါဒ (Feminism) နှင့် အဓိကဆက်စပ်နေသော အနုပညာအမျိုးအစားတစ်ခုဖြစ်သည့် အမျိုးသမီးဝါဒီ အနုပညာ (Feminist art) သည် ရိုးရာ ကျား/မ ဆိုင်ရာ မျှော်လင့်ချက်များနှင့် အနုပညာ-သမိုင်း စံသတ်မှတ်ချက်များကို ဝေဖန်ခဲ့ပြီး၊ အမျိုးသမီးဝါဒီ ရှုထောင့်မှတစ်ဆင့် ကြည့်ရှုသူနှင့် အနုပညာလက်ရာကြား အပြန်အလှန်ပြောဆိုဆွေးနွေးမှုတစ်ခု ဖန်တီးရန် အနုပညာကို အသုံးပြုခဲ့သည်။ ကြည့်ရှုသူ၏ အမြင်အာရုံ သာယာကျေနပ်မှုအတွက် အနုပညာလက်ရာများကို ဖန်တီးမည့်အစား၊ အမျိုးသမီးဝါဒီ အနုပညာသည် အမျိုးသမီးဝါဒ၏ အဓိကရည်ရွယ်ချက်ဖြစ်သော လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ ခွဲခြားဆက်ဆံမှု/ဖိနှိပ်မှုများကို အဆုံးသတ်ရေးဆီသို့ ပြောင်းလဲမှုများ ဖြစ်ပေါ်လာစေရန် မျှော်လင့်လျက် ကြည့်ရှုသူအား လူ့အဖွဲ့အစည်း၏ လူမှုရေးနှင့် နိုင်ငံရေး စံနှုန်းများကို မေးခွန်းထုတ်လာစေရန် ရည်ရွယ်ခဲ့သည်။ မီဒီယာအသုံးပြုမှုသည် ပန်းချီကဲ့သို့သော ရိုးရာအနုပညာပုံစံများမှသည် တင်ဆက်မှုအနုပညာ (performance art)၊ အယူအဆအခြေခံအနုပညာ (conceptual art)၊ ခန္ဓာကိုယ်အနုပညာ (body art)၊ လက်မှုပညာဖြင့် တက်ကြွလှုပ်ရှားခြင်း (craftivism)၊ ဗီဒီယို၊ ရုပ်ရှင်နှင့် ဖိုက်ဘာအနုပညာ (fiber art) ကဲ့သို့သော ရိုးရာမဟုတ်သည့် နည်းလမ်းများအထိ ကျယ်ပြန့်သည်။ အမျိုးသမီးဝါဒီ အနုပညာသည် မီဒီယာအသစ်များနှင့် ရှုထောင့်အသစ်များကို ပေါင်းစပ်ခြင်းမှတစ်ဆင့် အနုပညာ၏ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်ကို ကျယ်ပြန့်လာစေရန် ဆန်းသစ်သော မောင်းနှင်အားတစ်ခုအဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။
သမိုင်းကြောင်းအရ၊ မိုက်ကယ်အန်ဂျလို (Michelangelo) သို့မဟုတ် လီယိုနာဒို ဒါဗင်ချီ (Leonardo Da Vinci) တို့နှင့် နှိုင်းယှဉ်နိုင်သော အမျိုးသမီးအနုပညာရှင်များ (မရှိသလောက် ရှားပါးခဲ့ခြင်း) သည် အဓိကအားဖြင့် အမျိုးသမီးများကို အနုပညာရှင်များအဖြစ် လေ့ကျင့်သင်ကြားခွင့်မှ ဖယ်ချန်ထားခြင်းကြောင့် ဖြစ်နိုင်သည် - အထူးသဖြင့် လူ့ခန္ဓာကိုယ်ကို လေ့လာရာတွင် ကိုယ်လုံးတီးမော်ဒယ်ကို ကြည့်ရှုရခြင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။ ၁၉၆၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ နှောင်းပိုင်းတွင်၊ အမျိုးသမီးများသည် အခြေခံအားဖြင့် အမျိုးသားများထက် နိမ့်ကျသည်ဟူသော အယူအဆကို (အထူးသဖြင့် အနုပညာလောကတွင်) ဝေဖန်ခံနေရချိန်၌ အမျိုးသမီးဝါဒီ အနုပညာလှုပ်ရှားမှု ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ "ကြီးကျယ်ခမ်းနားသော အမျိုးသမီး အနုပညာရှင်များ အဘယ်ကြောင့် မရှိခဲ့သနည်း" (Why Have There Been No Great Women Artists) ဟူသော စာအုပ်တွင် လင်ဒါ နော့ခ်လင် (Linda Nochlin) က "အပြစ်သည် ကျွန်ုပ်တို့၏ ကံကြမ္မာ၊ ဟော်မုန်းများ၊ ဓမ္မတာစက်ဝန်းများ သို့မဟုတ် ကျွန်ုပ်တို့၏ ဗလာကျင်းနေသော အတွင်းပိုင်းနေရာများတွင် ရှိနေခြင်းမဟုတ်ဘဲ၊ ကျွန်ုပ်တို့၏ အဖွဲ့အစည်းများနှင့် ပညာရေးတွင်သာ ရှိနေသည်" ဟု ရေးသားခဲ့သည်။ မီဒီယာအမျိုးမျိုးမှတစ်ဆင့်၊ အမျိုးသမီးအနုပညာရှင်များသည် အကျော်ကြားဆုံး အနုပညာလက်ရာအများစုကို အမျိုးသားများက ဖန်တီးခဲ့ပြီး အမျိုးသားများအတွက်သာ ဖန်တီးခဲ့ကြသည့် ဖိုဝါဒကြီးစိုးသော သမိုင်းကြောင်း (patriarchal history) ကို ဖော်ထုတ်ပြသခဲ့ကြသည်။ ၁၉၆၀ ပြည့်လွန်နှစ်များအပြီးတွင်၊ မီဒီယာအသစ်များ မွေးဖွားလာမှုနှင့် အနုပညာတွင် ကျား/မ ခွဲခြားဆက်ဆံမှု တဖြည်းဖြည်း လျော့ကျလာမှုကို ကျွန်ုပ်တို့ စတင်မြင်တွေ့လာရသည်။
အမျိုးသမီးဝါဒီ အနုပညာသမိုင်းသည် သမားရိုးကျအားဖြင့် ၁၉၆၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် စတင်ခဲ့သော်လည်း၊ ၁၉၆၀ ပြည့်လွန်နှစ်များနှင့် ၁၉၇၀ ပြည့်လွန်နှစ်များထက် များစွာစော၍ စတင်ခဲ့သော အမျိုးသမီးဝါဒီ အနုပညာ၏ သွင်ပြင်လက္ခဏာများကိုလည်း သမိုင်းက အသိအမှတ်ပြုထားသည်။ အမျိုးသမီးဝါဒီ အနုပညာ (Feminist art) ဆိုသည်မှာ အလွန်ရိုးရှင်းစွာ ဆိုရလျှင် အနုပညာဖန်တီးသော အမျိုးသမီးဝါဒီတစ်ဦးပင် ဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း ၎င်းသည် အမျိုးသမီးဝါဒီ အနုပညာသီအိုရီ၏ အသိစိတ်အပေါ်တွင် မူတည်နေသည့် ဝေါဟာရတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြသည်။
အဘိဓာန်အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်အရ feminist (အမျိုးသမီးဝါဒီ) ဟူသော စကားလုံးကို ၁၈၅၂ ခုနှစ်ဝန်းကျင်တွင် စတင်တီထွင်သုံးနှုန်းခဲ့ပြီး "အမျိုးသမီးဆန်သော အရည်အသွေးများ" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ယင်းနောက် မကြာမီမှာပင် ၎င်းသည် "အမျိုးသမီးဝါဒီ အနုပညာ" (feminist art) တွင် ပါဝင်သော မော်ဒန်/ခေတ်ပြိုင် အဓိပ္ပာယ်သက်ရောက်မှုများ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ဤအချိန်ကာလဝန်းကျင်ရှိ သီးခြားစာရေးဆရာများ/အနုပညာရှင်များကို ရည်ညွှန်းထားသော သုတေသနဆောင်းပါးများစွာ ရှိပါသည်-
အမျိုးသမီးဝါဒီ ကြေညာစာတမ်း (feminist manifesto) ကို ရေးသားသူ မီနာ လွိုင်း (Mina Loy) သည် မီးအိမ်စွပ်များ၊ မှန်အလှဆင်ပစ္စည်းများနှင့် စက္ကူညှပ်လက်ရာများကို ဖန်တီးရန် ၁၉၂၃ ခုနှစ်တွင် ပေဂီ ဂူဂင်ဟိမ်း (Peggy Guggenheim) နှင့် တွဲဖက်လုပ်ကိုင်ခဲ့သည်။ ၁၉၃၆ ခုနှစ်တွင် သူမသည် နယူးယောက်မြို့၌ ကောက်ရပစ္စည်း (found object) ကော်လပ်ချ် (collages) များကို ဖန်တီးခဲ့သည်။
၁၉၇၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် စတင်ခဲ့သော အမျိုးသမီးဝါဒီ အနုပညာလှုပ်ရှားမှုတစ်ခု ရှိသော်လည်း၊ ၎င်းသည် "အမျိုးသမီးဝါဒီ အနုပညာ" ဟူသော ဝေါဟာရထက် ပိုမိုကျဉ်းမြောင်းသော အမျိုးအစားဖြစ်သဖြင့် အမျိုးသမီးဝါဒီ အနုပညာ၏ မူလအစကို ဘာသာစကားသဘောတရားအရရော၊ အနည်းဆုံး ၁၈၀၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ နှောင်းပိုင်းဝန်းကျင်မှ စတင်ခဲ့သည်ဟူသော အသိအမှတ်ပြုမှုဖြင့်ပါ ပြန်လည်အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုနိုင်သည်။
အမျိုးသမီးဝါဒီ အနုပညာသည် "စတိုင်တစ်ခု သို့မဟုတ် လှုပ်ရှားမှုတစ်ခု မဟုတ်ဘဲ တန်ဖိုးထားမှုစနစ်တစ်ခု၊ တော်လှန်ရေးမဟာဗျူဟာတစ်ခုနှင့် နေထိုင်မှုဘဝပုံစံတစ်ခုသာ ဖြစ်သည်" ဟု ၁၉၈၀ ပြည့်နှစ်တွင် လူစီ အာ လစ်ပတ် (Lucy R. Lippard) က ဖော်ပြခဲ့သည်။
(WiKiArt မှ ကူးယူဖော်ပြခြင်းဖြစ်သည်။ အပြည့်အစုံလေ့လာလိုလျှင် wikiart.org တွင်သွားရောက်ဖတ်ရှုပါ။) AMHTA METHON-ART
