ဖျူးချားရစ်ဇင် (Futurism) အနုပညာ လှုပ်ရှားမှု
ဖျူးချားရစ်ဇင် (အီတလီ: Futurismo) သည် ၂၀ ရာစု အစောပိုင်းတွင် အီတလီနိုင်ငံ၌ စတင်ပေါ်ပေါက်ခဲ့သော အနုပညာနှင့် လူမှုရေးလှုပ်ရှားမှုတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် အမြန်နှုန်း၊ နည်းပညာ၊ လူငယ်နှင့် အကြမ်းဖက်မှုတို့အပြင် ကား၊ လေယာဉ်နှင့် စက်မှုမြို့ပြကဲ့သို့သော အရာဝတ္ထုများကို အလေးပေးခဲ့သည်။ ၎င်းသည် အဓိကအားဖြင့် အီတလီ၏ ထူးခြားသောဖြစ်စဉ်တစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သော်လည်း၊ ရုရှား၊ အင်္ဂလန်၊ ဘယ်လ်ဂျီယံနှင့် အခြားနေရာများတွင်လည်း အလားတူ ပြိုင်တူလှုပ်ရှားမှုများ ရှိခဲ့သည်။ ဖျူးချားရစ် (Futurists) တို့သည် ပန်းချီ၊ ပန်းပု၊ ကြွေထည်၊ ဂရပ်ဖစ်ဒီဇိုင်း၊ စက်မှုဒီဇိုင်း၊ အိမ်တွင်းအလှဆင်ဒီဇိုင်း၊ မြို့ပြဒီဇိုင်း၊ ပြဇာတ်၊ ရုပ်ရှင်၊ ဖက်ရှင်၊ အထည်အလိပ်၊ စာပေ၊ ဂီတ၊ ဗိသုကာပညာနှင့် ဖျူးချားရစ် အစားအစာများအထိ အနုပညာ ကြားခံနယ်ပယ်ပေါင်းစုံတွင် လေ့ကျင့်ဖန်တီးခဲ့ကြသည်။ ၎င်း၏ အဓိကပုဂ္ဂိုလ်များမှာ အီတလီလူမျိုးများဖြစ်ကြသော Filippo Tommaso Marinetti, Umberto Boccioni, Carlo Carrà, Gino Severini, Giacomo Balla, Antonio Sant'Elia, Bruno Munari, Benedetta Cappa နှင့် Luigi Russolo၊ ရုရှားလူမျိုးများဖြစ်ကြသော Natalia Goncharova, Velimir Khlebnikov, Igor Severyanin, David Burliuk, Aleksei Kruchenykh နှင့် Vladimir Mayakovsky၊ ဘယ်လ်ဂျီယံလူမျိုး Jules Schmalzigaug နှင့် ပေါ်တူဂီလူမျိုး Almada Negreiros တို့ဖြစ်ကြသည်။ ယင်းသည် ခေတ်မီတိုးတက်မှုကို ဂုဏ်ပြုချီးကျူးခဲ့ပြီး အီတလီနိုင်ငံကို ၎င်း၏ အတိတ်သမိုင်း၏ ဝန်ထုပ်ဝန်ပိုးမှ လွတ်မြောက်စေရန် ရည်ရွယ်ခဲ့သည်။ ကျူးဘစ်ဇင် (Cubism) သည် အီတလီ ဖျူးချားရစ်ဇင်၏ အနုပညာစတိုင်လ် ဖွဲ့စည်းမှုအတွက် များစွာ အထောက်အကူပြုခဲ့သည်။ အရေးပါသော ဖျူးချားရစ် လက်ရာများတွင် Marinetti ၏ Manifesto of Futurism၊ Boccioni ၏ ပန်းပုလက်ရာ Unique Forms of Continuity in Space နှင့် Balla ၏ ပန်းချီကား Abstract Speed + Sound (ပုံတွင်ပြထားသည်) တို့ ပါဝင်သည်။ ဖျူးချားရစ်ဇင်သည် Art Deco, Constructivism, Surrealism နှင့် Dada အနုပညာလှုပ်ရှားမှုများကို အတိုင်းအတာတစ်ခုအထိ လွှမ်းမိုးခဲ့ပြီး၊ Precisionism, Rayonism နှင့် Vorticism တို့ကိုမူ ပိုမိုကြီးမားစွာ လွှမ်းမိုးနိုင်ခဲ့သည်။
ဖျူးချားရစ်ဇင်သည် ၁၉၀၉ ခုနှစ်တွင် အီတလီကဗျာဆရာ Filippo Tommaso Marinetti မှ မီလန်မြို့၌ တည်ထောင်ခဲ့သော ရှေ့ပြေး (avant-garde) လှုပ်ရှားမှုတစ်ခု ဖြစ်သည်။ Marinetti သည် သူ၏ Futurist Manifesto ဖြင့် ဤလှုပ်ရှားမှုကို စတင်ခဲ့ပြီး၊ ယင်းကို ၁၉၀၉ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၅ ရက်နေ့တွင် La gazzetta dell'Emilia ၌ ပထမဆုံးအကြိမ် ပုံနှိပ်ထုတ်ဝေခဲ့ကာ၊ အဆိုပါ ဆောင်းပါးကို ၁၉၀၉ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၀ ရက် စနေနေ့ထုတ် ပြင်သစ် နေ့စဉ်သတင်းစာ Le Figaro တွင် ပြန်လည်ဖော်ပြခဲ့သည်။ မကြာမီတွင် သူနှင့်အတူ ပန်းချီဆရာများဖြစ်သော Umberto Boccioni, Carlo Carrà, Giacomo Balla, Gino Severini နှင့် တေးရေးဆရာ Luigi Russolo တို့ ပူးပေါင်းပါဝင်လာခဲ့ကြသည်။ Marinetti သည် ဟောင်းနွမ်းသောအရာအားလုံး၊ အထူးသဖြင့် နိုင်ငံရေးနှင့် အနုပညာဆိုင်ရာ ရိုးရာထုံးတမ်းစဉ်လာများကို ပြင်းထန်စွာ ရွံရှာမုန်းတီးကြောင်း ထုတ်ဖော်ပြောဆိုခဲ့သည်။ "ငါတို့သည် အတိတ်နှင့် မည်သို့မျှ မပတ်သက်လိုပေ၊ ငါတို့သည် နုပျိုပြီး သန်စွမ်းသော ဖျူးချားရစ်များ (Futurists) ဖြစ်သည်!" ဟု သူက ရေးသားခဲ့သည်။ ဖျူးချားရစ်တို့သည် အမြန်နှုန်း၊ နည်းပညာ၊ လူငယ်နှင့် အကြမ်းဖက်မှု၊ ကား၊ လေယာဉ်နှင့် စက်မှုမြို့ပြစသည့် သဘာဝတရားအပေါ် လူသားတို့၏ နည်းပညာပိုင်းဆိုင်ရာ အောင်ပွဲကို ကိုယ်စားပြုသော အရာအားလုံးကို လေးစားအားကျခဲ့ကြပြီး၊ ၎င်းတို့သည် ပြင်းပြသော အမျိုးသားရေးဝါဒီများ ဖြစ်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် အတိတ်ကို ကိုးကွယ်ခြင်းနှင့် အတုခိုးခြင်းအားလုံးကို ငြင်းပယ်ခဲ့ပြီး၊ "မည်မျှပင် ရဲတင်းစေကာမူ၊ မည်မျှပင် ကြမ်းတမ်းစေကာမူ" မူလဖန်တီးမှုအစစ်အမှန် (originality) ကို ချီးကျူးခဲ့ကြသည်။ "ရူးသွပ်ခြင်းအစွန်းအထင်း" ကို ဂုဏ်ယူစွာ ဆောင်ထားလျက်၊ အနုပညာဝေဖန်ရေးဆရာများကို အသုံးမကျသူများအဖြစ် ပယ်ချခဲ့ကာ သဟဇာတဖြစ်မှုနှင့် အနုစိတ်ခံစားမှု (good taste) ကို ပုန်ကန်ခဲ့ကြသည်။ ယခင်အနုပညာအားလုံး၏ အဓိကအကြောင်းအရာများနှင့် အကြောင်းအရာများကို ဖယ်ရှားပစ်ခဲ့ပြီး သိပ္ပံပညာကို ဂုဏ်ပြုချီးမွမ်းခဲ့ကြသည်။
ကြေညာစာတမ်းများ (manifestos) ထုတ်ဝေခြင်းသည် ဖျူးချားရစ်ဇင်၏ အင်္ဂါရပ်တစ်ခုဖြစ်ပြီး၊ ဖျူးချားရစ်တို့သည် (အများအားဖြင့် Marinetti ၏ ဦးဆောင်မှု သို့မဟုတ် တိုက်တွန်းမှုဖြင့်) ပန်းချီ၊ ဗိသုကာပညာ၊ ဘာသာရေး၊ အဝတ်အစားနှင့် ချက်ပြုတ်ခြင်းအပါအဝင် အကြောင်းအရာများစွာအတွက် ၎င်းတို့ကို ရေးသားခဲ့ကြသည်။
တည်ထောင်ခြင်း ကြေညာစာတမ်းတွင် တိကျသေချာသော အနုပညာအစီအစဉ်တစ်ခု မပါဝင်ခဲ့ဘဲ၊ ၎င်းကို ဖျူးချားရစ်တို့က နောက်ပိုင်းတွင် ထွက်ရှိလာသော Technical Manifesto of Futurist Painting (၁၉၁၄) ၌ ဖန်တီးရန် ကြိုးပမ်းခဲ့ကြသည်။ ယင်းက ၎င်းတို့ကို ပန်းချီတွင် တိုက်ရိုက်ကိုယ်စားပြုဖော်ပြမည့် "စကြဝဠာဆိုင်ရာ တက်ကြွပြောင်းလဲမှု (universal dynamism)" တစ်ခုအဖြစ် ကတိကဝတ်ပြုစေခဲ့သည်။ အစစ်အမှန်ရှိ အရာဝတ္ထုများသည် တစ်ခုနှင့်တစ်ခု သို့မဟုတ် ၎င်းတို့၏ ပတ်ဝန်းကျင်မှ သီးခြားခွဲထွက်နေခြင်း မရှိပေ- "မောင်းနှင်နေသော မော်တော်ဘတ်စ်ကားပေါ်ရှိ သင့်ပတ်ဝန်းကျင်မှ လူဆယ့်ခြောက်ဦးသည် အလှည့်ကျအားဖြင့်ရော တစ်ချိန်တည်းမှာပင် တစ်၊ ဆယ်၊ လေး၊ သုံး ဖြစ်နေကြသည်၊ ၎င်းတို့သည် ငြိမ်သက်နေသကဲ့သို့ နေရာများလည်း ပြောင်းလဲနေကြသည်။ ... မော်တော်ဘတ်စ်ကားသည် ၎င်းဖြတ်သန်းသွားသော အိမ်များဆီသို့ အရှိန်ဖြင့် ဝင်ရောက်သွားပြီး၊ အိမ်များကလည်း ၎င်းတို့အလှည့်တွင် မော်တော်ဘတ်စ်ကားပေါ်သို့ ပြုတ်ကျကာ ၎င်းနှင့်အတူ ရောယှက်သွားကြသည်။"
(WiKiArt မှ ကူးယူဖော်ပြခြင်းဖြစ်သည်။ အပြည့်အစုံလေ့လာလိုလျှင် wikiart.org တွင်သွားရောက်ဖတ်ရှုပါ။) AMHTA METHON-ART
