ဟာလမ် ရီနေဆန်းစ် (နီဂရိုးသစ် လှုပ်ရှားမှု) Harlem Renaissance (New Negro Movement)
အနုပညာ လှုပ်ရှားမှု
ဟာလမ် ရီနေဆန်းစ် (Harlem Renaissance) ဟူသော ဝေါဟာရသည် ၁၉၂၀ ပြည့်နှစ်ဝန်းကျင်က နယူးယောက်မြို့ရှိ ဟာလမ် (Harlem) ရပ်ကွက်တွင် ပေါ်ပေါက်ခဲ့သော အာဖရိကန်-အမေရိကန် အသိုင်းအဝိုင်းအတွင်း စာပေ၊ အမြင်အာရုံအနုပညာနှင့် ဂီတအနုပညာရပ်များ အကြီးအကျယ် ထွန်းကားလာမှုကို ရည်ညွှန်းသည်။ အမြင်အာရုံအနုပညာသည် ကြွယ်ဝသော ယဉ်ကျေးမှုဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှု၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုဖြစ်ပြီး အနုပညာရှင်များသည် စာရေးဆရာများ၊ ထုတ်ဝေသူများ၊ ပြဇာတ်ရေးဆရာများ၊ ဂီတပညာရှင်များနှင့် နီးကပ်စွာ လက်တွဲလုပ်ဆောင်ခဲ့ကြသော ဘာသာရပ်ပေါင်းစုံ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုများစွာ ပါဝင်သည်။ ဟာလမ် ရီနေဆန်းစ်ကို သတ်မှတ်ပြဋ္ဌာန်းပေးသည့် တစ်ခုတည်းသော စတိုင်ဟူ၍ မရှိခဲ့ဘဲ၊ အနုပညာရှင်များသည် အာဖရိကန်-အမေရိကန် ယဉ်ကျေးမှုနှင့် သရုပ်သကန်ကို ဂုဏ်ပြုရန် ကွဲပြားသော နည်းလမ်းများကို ရှာဖွေခဲ့ကြသည်။ လူကြိုက်များသော ယဉ်ကျေးမှုတွင် ကြီးစိုးနေသည့် ရှုတ်ချစော်ကားသော သရော်ပုံများကို တန်ပြန်လျက်၊ အာဖရိကန်-အမေရိကန်တို့၏ ဖြတ်သန်းမှုသမိုင်းကြောင်းကို ဂုဏ်ကျက်သရေရှိစေရန်နှင့် ကျယ်ပြန့်လာစေရန်အတွက် ၎င်းတို့သည် အာဖရိကန်အနုပညာ၏ အစိတ်အပိုင်းများကို ခေတ်ပြိုင်အကြောင်းအရာများနှင့် မကြာခဏ ပေါင်းစပ်ကာ ချိတ်ဆက်မှုတစ်ခုကို ဖန်တီးခဲ့ကြသည်။
ပရော်ဖက်ရှင်နယ် အာဖရိကန်-အမေရိကန် စံပြပုဂ္ဂိုလ်များကို ရှာဖွေနေကြသော ဟာလမ် ရီနေဆန်းစ် အနုပညာရှင်များအတွက်၊ နိုင်ငံတကာတွင် နာမည်ကျော်ကြားမှုနှင့် အောင်မြင်မှုရရှိခဲ့သူများဟူ၍ ဟင်နရီ အိုဆာဝါ တန်နာ (Henry Ossawa Tanner) နှင့် မေရီ အက်ဒ်မိုးနီးယား လူးဝစ် (Mary Edmonia Lewis) တို့သာ ရှိခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း၊ အမေရိကတိုက်ရှိ လူမျိုးရေးခွဲခြားမှုနှင့် အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းဆိုင်ရာ ကန့်သတ်ချက်များကို ရင်ဆိုင်ခဲ့ရသဖြင့် ၎င်းအနုပညာရှင်နှစ်ဦးစလုံးသည် ၎င်းတို့၏ဘဝအချိန်အများစုကို ဥရောပတွင် (တန်နာက ပဲရစ်မြို့၊ လူးဝစ်က ရောမမြို့တွင်) ကုန်ဆုံးခဲ့ကြပြီး၊ အမေရိကန် ပြည်တွင်းစစ်အပြီး ဆယ်စုနှစ်များအတွင်း ထိုနေရာများ၌ ပိုမိုသည်းခံလက်ခံနိုင်စွမ်းရှိသော ယဉ်ကျေးမှုနှင့် အနုပညာဆိုင်ရာ ပတ်ဝန်းကျင်ကို တွေ့ရှိခဲ့ကြသည်။
အာဖရိကန်-အမေရိကန် ဖန်တီးမှုအသိုင်းအဝိုင်းသစ်များ ဖွဲ့စည်းပေါ်ပေါက်လာခြင်းသည် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု သမိုင်းတစ်လျှောက် အကြီးမားဆုံး ပြောင်းရွှေ့အခြေချမှုဖြစ်သော မဟာပြောင်းရွှေ့မှုကြီး (Great Migration) ကြောင့် တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း အသက်ဝင်လာခြင်းဖြစ်သည်။ မဟာပြောင်းရွှေ့မှုကြီးသည် ၁၉၁၀ ပြည့်နှစ်ဝန်းကျင်တွင် စတင်ခဲ့ပြီး၊ တောင်ပိုင်းကျေးလက်ဒေသမှ အာဖရိကန်-အမေရိကန် အမြောက်အမြားသည် ခွဲခြားဆက်ဆံမှုများပြားသော တောင်ပိုင်း၏ ခွဲခြားမှုနှင့် အကြမ်းဖက်မှုတို့မှ လွတ်မြောက်ရန်နှင့် အလုပ်အကိုင် အခွင့်အလမ်းများ ရှာဖွေရန် မြောက်ပိုင်းနှင့် အလယ်ပိုင်းအနောက်ဘက် မြို့ကြီးများသို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြသည်။ လူမည်းအမေရိကန်များ၏ နိုင်ငံသားအခွင့်အရေးများကို ကန့်သတ်ကာ ခွဲခြားဆက်ဆံမှုကို တင်းကျပ်စွာပြဋ္ဌာန်းထားသည့် ဂျင်မ်ခရိုး (Jim Crow) ဥပဒေများနှင့် (ပထမကမ္ဘာစစ်အတွင်း စစ်ပွဲအတွက် စုဆောင်းမှုများကြောင့် စက်မှုလုပ်သားအင်အား လျော့နည်းသွားချိန်တွင် အရှိန်အဟုန်မြင့်လာသော) လူမည်းအလုပ်သမားများကို ခေါ်ယူရန် မက်လုံးပေးသော မြောက်ပိုင်းကုမ္ပဏီများ၏ ပေါင်းစပ်မှုက ထောင်ပေါင်းများစွာသော အာဖရိကန်-အမေရိကန်များကို ပြောင်းရွှေ့ရန် တွန်းအားပေးခဲ့သည်။
အာဖရိကန်-အမေရိကန်များသည် မြောက်ပိုင်းမြို့များသို့ ပြောင်းရွှေ့ပြီး စက်မှုနှင့် မီးရထားလုပ်ငန်းများတွင် ဝင်ရောက်လုပ်ကိုင်လာသည်နှင့်အမျှ လူမျိုးရေးတင်းမာမှုများ မြင့်တက်လာခဲ့သည်။ ၁၉၁၉ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန်မြို့ပေါင်း သုံးဒါဇင်ကျော်ရှိ လူဖြူလူအုပ်စုများသည် အဓိကရုဏ်းများဖန်တီးကာ အာဖရိကန်-အမေရိကန်များကို တိုက်ခိုက်ခြင်း၊ ကြိုးပေးကွပ်မျက်ခြင်း၊ ၎င်းတို့၏ ရပ်ကွက်များနှင့် စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများကို ဖျက်ဆီးခြင်းများ ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည်။ "The Red Summer" (အနီရောင်နွေရာသီ) ဟုခေါ်သော အဆိုပါအကြမ်းဖက်မှုသည် ဟာလမ် ရီနေဆန်းစ် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာရေးအတွက် အထောက်အကူဖြစ်စေခဲ့ပြီး၊ အာဖရိကန်-အမေရိကန် အသိုင်းအဝိုင်းများသည် အကြမ်းမဖက်သော ဆန္ဒပြပွဲများကို စည်းရုံးလှုပ်ရှားခဲ့ကြသည်။
ဟာလမ် ရီနေဆန်းစ်၏ "ဌာနမှူး" (the Dean) ဟု တင်စားခေါ်ဝေါ်ခံရသော ထင်ရှားသည့် ဒဿနိကဗေဒပညာရှင်၊ လူမှုဗေဒပညာရှင်၊ စာရေးဆရာ၊ ပညာရေးမှူး၊ ဝေဖန်ရေးဆရာနှင့် အနုပညာပံ့ပိုးကူညီသူ အလန်း လီရွိုင်း လော့ခ် (Alain LeRoy Locke) သည် ဤလှုပ်ရှားမှု၏ အသိဉာဏ်ဆိုင်ရာ တည်ဆောက်ပုံအတွက် အခြေခံကို ပံ့ပိုးပေးခဲ့သည်။ ၁၉၂၅ ခုနှစ်ထုတ် Survey Graphic ဂျာနယ်တွင် ပါဝင်သော သူ၏ Harlem, Mecca of the New Negro အက်ဆေးသည် ဟာလမ်နှင့် ၎င်း၏ ယဉ်ကျေးမှုကို အများပြည်သူထံ မိတ်ဆက်ပေးခဲ့သည်။ သူ၏ ဩဇာလွှမ်းမိုးမှုရှိသော အက်ဆေးများဖြစ်သည့် "The New Negro", "Negro Youth Speaks", "The Negro Spirituals", နှင့် "The Legacy of Ancestral Arts" တို့ပါဝင်သော The New Negro: An Interpretation (၁၉၂၅) အမည်ရ စာပေစုစည်းမှုစာအုပ်တွင် ဤအယူအဆများကို ပိုမိုချဲ့ထွင်ရေးသားခဲ့သည်။ လော့ခ်သည် ကျွန်စနစ်နှင့် ဂျင်မ်ခရိုးခေတ်၏ အမွေအနှစ်များကြောင့် ဖိနှိပ်ခံခဲ့ရသော "နီဂရိုးဟောင်း" (old Negro) ကို မြောက်ပိုင်းမြို့များတွင် ဘဝသစ်စတင်နိုင်သည့် "နီဂရိုးသစ်" (new Negro) နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပြခဲ့သည်။
ဟောင်းနွမ်းနေသော ပုံသေအယူအဆများကို စိန်ခေါ်ပြောင်းလဲနိုင်မည့် ဖြစ်နိုင်ခြေအသစ်များကို သူမြင်တွေ့ခဲ့သကဲ့သို့၊ ဖိနှိပ်မှုကြောင့် စိတ်တွင်းစွဲကပ်နေသော အကျိုးဆက်များကို ကျော်လွှားနိုင်မည့် အခွင့်အလမ်းများကိုလည်း မြင်တွေ့ခဲ့သည်။ သူက ဝိညာဉ်ရေးရာ လွတ်မြောက်မှုရရှိရန်အတွက် "ပိုမိုပြည့်စုံပြီး ပိုမိုမှန်ကန်သော ကိုယ်ပိုင်ဖော်ထုတ်မှု၏ လိုအပ်ချက်" ကို အလေးပေးပြောကြားခဲ့ပြီး၊ သူ၏ အယူအဆများသည် ဂျက်ဇ်ဂီတပညာရှင် ဒျုခ် အယ်လင်တန် (Duke Ellington)၊ စာရေးဆရာများဖြစ်သော လန်းစတန် ဟယူးချ် (Langston Hughes) နှင့် ကလော့ဒ် မက်ကေး (Claude McKay)၊ ပန်းပုဆရာ မီတာ ဗူးစ် ဝါရစ် ဖူလာ (Meta Vaux Warrick Fuller) နှင့် ပန်းချီဆရာ အာရွန် ဒေါက်ဂလပ်စ် (Aaron Douglas) တို့အပေါ် လွှမ်းမိုးမှုရှိခဲ့သည်။ ဟာလမ် ရီနေဆန်းစ်သည် အနုပညာ၏ ကိုယ်ကျင့်တရားဆိုင်ရာ လုပ်ဆောင်ချက်မှာ ကြိုတင်မလိုမုန်းထားမှုများကို ဖယ်ရှားရန်ဖြစ်သည်ဟူသော လော့ခ်၏ အမြင်ကြောင့် လှုံ့ဆော်မှုရရှိခဲ့ပြီး၊ ၎င်း၏ ကြွယ်ဝစုံလင်ပြီး ကွဲပြားသော ဘာသာရပ်ပေါင်းစုံ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုများကြောင့် ထင်ရှားခဲ့သည်။ ဤခံယူချက်သည် လှုပ်ရှားမှု၏ တရားဝင်မဟုတ်သော ကြေညာစာတမ်း (de facto manifesto) ဖြစ်လာခဲ့သည်။
အာရွန် ဒေါက်ဂလပ်စ် သည် ၁၉၂၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် ဟာလမ် ရီနေဆန်းစ်အတွင်း ခေါင်းဆောင်တစ်ဦး ဖြစ်လာခဲ့သည်။ သူသည် အာဖရိကန်-အမေရိကန် ရိုးရာအနုပညာနှင့် အာဖရိကန်အနုပညာတို့မှ လွှမ်းမိုးမှုများကို အာ့ဒက်ကို (Art Deco) စတိုင်ဖြင့် ပေါင်းစပ်ထားသော ထူးခြားသည့် ဟန်တစ်ရပ်ကို ဖန်တီးခဲ့သည်။ ဂျိမ်းစ် ဝဲလ်ဒန် ဂျွန်ဆင် ၏ God Trombones: Seven Negro Sermons in Verse (၁၉၂၇) အတွက် သရုပ်ဖော်ပုံများကဲ့သို့သော ပရောဂျက်များတွင်၊ ဒေါက်ဂလပ်စ်၏ သရုပ်ဖော်ပုံများသည် လူမျိုးရေးဂုဏ်ယူမှုနှင့် ဝိညာဉ်ရေးရာ တောင့်တမှုတို့ကို ဩဇာတိက္ကမရှိသော မော်ဒန်စတိုင်ဖြင့် ဖော်ပြရန်အတွက် ခရစ်ယာန်အကြောင်းအရာများနှင့် လူမည်းအကြောင်းအရာများကို ချိတ်ဆက်ပေးခဲ့သည်။ သူ၏ လက်ရာများအပြင် သူ၏ သင်ကြားရေးအမွေအနှစ်များက သူ့ကို မျိုးဆက်များစွာသော အာဖရိကန်-အမေရိကန် ပန်းချီဆရာများအတွက် ဩဇာလွှမ်းမိုးမှုရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦး ဖြစ်စေခဲ့သည်။
၁၉၂၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတစ်လျှောက်လုံးတွင် ဒျုခ် အယ်လင်တန်၊ လူဝီ အမ်းစထရောင်း (Louis Armstrong)၊ ဖက်စ် ဝေါလာ (Fats Waller) နှင့် ကက်ဘ် ကယ်လိုဝေး (Cab Calloway) အပါအဝင် နာမည်ကြီး ဖျော်ဖြေတင်ဆက်သူများက ဟာလမ် ညကလပ်များတွင် တီးခတ်ဖျော်ဖြေလာသည်နှင့်အမျှ ဟာလမ် ရီနေဆန်းစ်သည် "ဂျက်ဇ်ခေတ်" (Jazz Age) နှင့်အပြိုင် ဖွံ့ဖြိုးလာခဲ့သည်။ ကျယ်ပြန့်စွာ လူကြိုက်များသော်လည်း၊ ဂျက်ဇ်ဂီတကို အောက်ခြေလူတန်းစားများ၏ ဖျော်ဖြေမှုအဖြစ် ယူဆထားသော အာဖရိကန်-အမေရိကန် လူလတ်တန်းစားအချို့၏ ကန့်ကွက်မှုနှင့် ကနဦးတွင် ရင်ဆိုင်ခဲ့ရသည်။ ၁၉၂၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ အစောပိုင်းတွင် Harlem Stride ပေါ်ထွက်လာမှုက တောင်ပိုင်း ကြေးဝါတီးဝိုင်း (Southern brass band) တွင် အထက်တန်းစားများနှင့် ဆက်စပ်လေ့ရှိသော စန္ဒရားကို ပေါင်းထည့်လိုက်ခြင်းဖြင့် ဤလူတန်းစားကွာဟချက်ကို ပေါင်းကူးပေးနိုင်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်က လူဖြူပရိသတ်များသည် သက်ဝင်လှုပ်ရှားနေသော ညဘက်ဘဝ၏ ဆွဲဆောင်မှုကြောင့် ဟာလမ် ဖျော်ဖြေရေးနေရာများသို့ အစုလိုက်အပြုံလိုက် လာရောက်ခဲ့ကြသည်။ ၁၉၂၃ မှ ၁၉၃၅ ခုနှစ်အထိ Cotton Club သည် အကျော်ကြားဆုံး ညကလပ်ဖြစ်ခဲ့ပြီး လူဖြူများသာဝင်ခွင့်ရှိသော နေရာဖြစ်သော်လည်း ထိုခေတ်က နာမည်ကြီး အာဖရိကန်-အမေရိကန် အဆိုတော်များ၊ အကသမားများ၊ ဖျော်ဖြေတင်ဆက်သူများနှင့် ဂီတပညာရှင်များ အများစုသည် ထိုနေရာတွင် ဖျော်ဖြေခဲ့ကြသည်။ ဂျက်ဇ်ဂီတသည် အမြင်အာရုံအနုပညာအပေါ်တွင်လည်း လွှမ်းမိုးမှုရှိခဲ့သည်။
အာရွန် ဒေါက်ဂလပ်စ်သည် သူ၏ ပန်းချီကားများတွင် နီဂရိုးဝိညာဉ်ရေးရာ သီချင်းများနှင့် ဆက်စပ်နေသော စိတ္တဇဆန်သည့် အရည်အသွေးကို ဖော်ပြလိုသကဲ့သို့ ဂျက်ဇ်ဂီတကဲ့သို့သော အမြင်အာရုံဆိုင်ရာ စည်းချက်တစ်မျိုးကိုလည်း ပါဝင်စေလိုခဲ့ရာ ၎င်းကို သူ၏ Charleston (၁၉၂၈) တွင် တွေ့မြင်နိုင်သည်။ ချီကာဂို ပန်းချီဆရာ အာချီဘောလ်ဒ် ဂျေ မော့တလေ (Archibald J. Motley) (သူသည် နယူးယောက်လှုပ်ရှားမှု၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခု မဟုတ်သော်လည်း) သည် Blues (၁၉၂၉) တွင်ကဲ့သို့ ရဲရင့်သောအရောင်များနှင့် ယှဉ်တွဲမှုများကို အသုံးပြုကာ အာဖရိကန်-အမေရိကန် ညဘက်ဘဝ မြင်ကွင်းများကို သူက "jazz syncopated" စတိုင်ဟုခေါ်သော ပုံစံဖြင့် မကြာခဏ ပုံဖော်ခဲ့သည်။
၁၉၂၉ ခုနှစ်တွင် ကြီးမားသော စီးပွားပျက်ကပ်ကြီး (Great Depression) စတင်ဖြစ်ပေါ်လာမှုက လူအများအပြား အလုပ်လက်မဲ့ဖြစ်လာပြီး အခြေခံလိုအပ်ချက်များကို ဖြည့်ဆည်းရန်သာ အာရုံစိုက်လာကြသောကြောင့် ထိုကာလ၏ အနုပညာဆိုင်ရာ စွမ်းအင်များကို ကျဆင်းသွားစေခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ဟာလမ် ရီနေဆန်းစ်သည် ဆယ်စုနှစ်များစွာကြာအောင် ရှင်သန်ကြီးထွားလာမည့် အနုပညာမျိုးစေ့များကို စိုက်ပျိုးပေးခဲ့သည်။ စီးပွားရေးအခက်အခဲများကြောင့် ပဲရစ်မြို့တွင် နေထိုင်သော အာဖရိကန်-အမေရိကန် အနုပညာရှင်အများအပြား နေရပ်သို့ ပြန်လာခဲ့ရသည်။ နောက်ဆယ်စုနှစ်အတွင်းတွင် အနုပညာရှင်များသည် အခွင့်အလမ်းများအတွက် ကိုယ်ပိုင်နေရာများ ဖန်တီးရန်ကြိုးပမ်းရင်း ဟာလမ်တွင် ကျောင်းများ၊ လူထုဗဟိုဌာနများနှင့် အနုပညာအစုအဖွဲ့များကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ ၁၉၃၂ ခုနှစ်တွင် အော်ဂက်စတာ ဆာဗေ့ချ် (Augusta Savage) သည် Savage School of Arts and Crafts ကို တည်ထောင်ခဲ့ပြီး၊ နော်မန် လူးဝစ် (Norman Lewis)၊ ရိုမာရီ ဘီယာဒန် (Romare Bearden) နှင့် ဂျေးကော့ဘ် လောရင့်စ် (Jacob Lawrence) တို့အပါအဝင် ဒုတိယမျိုးဆက် ဟာလမ်အနုပညာရှင်များအတွက် ဩဇာလွှမ်းမိုးမှုရှိသော ဆရာမတစ်ဦး ဖြစ်လာခဲ့သည်။
၁၉၃၅ ခုနှစ်တွင် လူငယ်အနုပညာရှင်များကို လေ့ကျင့်ပေးရန်၊ ရပ်ရွာအနုပညာ ပါဝင်ပတ်သက်မှုနှင့် ပညာရေးကို အားပေးရန်နှင့် လူမည်းအနုပညာရှင်များအတွက် အခွင့်အလမ်းပိုမိုဖန်တီးပေးရန်အတွက် ဟာလမ် အနုပညာရှင်များအသင်း (Harlem Artists Guild) ကို သူမက ပူးတွဲတည်ထောင်ခဲ့သည်။ အဆိုပါအသင်းသည် အနုပညာရှင်များအတွက် အလုပ်အကိုင်များပေးခြင်းဖြင့် စီးပွားပျက်ကပ်ကြီး၏ သက်ရောက်မှုများကို တန်ပြန်ရန် ရည်ရွယ်သည့် ဖရန်ကလင် ဒီလာနို ရုစဗဲ့ အစိုးရ၏ New Deal အစီအစဉ်တစ်ခုဖြစ်သော Works Progress Administration (WPA) ၏ ဌာနခွဲတစ်ခုဖြစ်သည့် Federal Arts Project အနေဖြင့် အာဖရိကန်-အမေရိကန်များကို ပိုမိုခေါ်ယူခန့်ထားရန်လည်း တိုက်တွန်းခဲ့သည်။ ၁၉၃၇ ခုနှစ်တွင် ဟာလမ် အနုပညာရှင်များအသင်းသည် WPA ၏ ရန်ပုံငွေဖြင့် ဟာလမ် လူထုအနုပညာစင်တာ (Harlem Community Art Center) ကို အောင်မြင်စွာ ဖွင့်လှစ်နိုင်ခဲ့ပြီး ဆာဗေ့ချ် ကို ၎င်း၏ ပထမဆုံး ညွှန်ကြားရေးမှူးအဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ရန်ပုံငွေမရှိ၍ တံခါးပိတ်လိုက်ရသည့် ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အချိန်အထိ တက်ကြွသော အနုပညာဗဟိုချက်တစ်ခုအဖြစ် တည်ရှိနေခဲ့သည်။
၁၉၃၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် Works Progress Administration အတွက် အလုပ်လုပ်ပေးသော ဟာလမ် ရီနေဆန်းစ် အနုပညာရှင်များအတွက် နံရံဆေးရေးပန်းချီများ (murals) သည် အဓိက အနုပညာပုံစံတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ဒေသတွင်း နံရံဆေးရေးပန်းချီများသည် ခေတ်ပြိုင်နှင့် သမိုင်းဝင် အာဖရိကန်-အမေရိကန်တို့၏ ဘဝများကို ပုံဖော်ခဲ့ပြီး အာဖရိကန်-အမေရိကန် အသိုင်းအဝိုင်းများနှင့် ချိတ်ဆက်မှုကို ဖန်တီးပေးခဲ့သည်။ ဤပုံစံကို ရှေ့ဆောင်ခဲ့သော အာရွန် ဒေါက်ဂလပ်စ်၏ Aspects of Negro Life (၁၉၃၄) သည် နယူးယောက် ပြည်သူ့စာကြည့်တိုက် ၁၃၅ လမ်း ဘဏ်ခွဲအတွက် ဖန်တီးထားသော အကန့်လေးကန့်ပါ ဆက်တိုက်ပန်းချီကားဖြစ်ပြီး ကျွန်စနစ်မှသည် ခေတ်သစ်ခေတ်အထိ အာဖရိကန်-အမေရိကန်တို့၏ ဘဝကို သရုပ်ဖော်ထားသည်။ နံရံဆေးရေးပန်းချီ ပရောဂျက်များသည် အီလီနွိုက်ပြည်နယ်ရှိ မြို့ငယ်လေးတစ်ခု၏ စာတိုက်အတွက် ဖန်တီးထားသော Illinois Federal Arts Project ဖြစ်သည့် အာချီဘောလ်ဒ် မော့တလေ၏ Stagecoach and Mail (၁၉၃၇) ကဲ့သို့သော အလယ်ပိုင်းအနောက်ဘက်ဒေသရှိ ကျေးလက်၊ လူဖြူအများစုနေထိုင်သော အသိုင်းအဝိုင်းများနှင့် အာဖရိကန်-အမေရိကန် အနုပညာရှင်များအကြား မမျှော်လင့်ထားသော ဆက်သွယ်မှုများကိုလည်း ဖန်တီးပေးခဲ့သည်။
အခြားသော နံရံဆေးရေးပန်းချီများသည် အာဖရိကန်-အမေရိကန် သမိုင်း၏ မေ့လျော့နေသော အခိုက်အတန့်များကို အသိပေးခြင်းနှင့် ပြန်လည်အသက်သွင်းခြင်းများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ဥပမာအားဖြင့်၊ စပိန်ကျွန်ကုန်သွယ်မှုတွင် ရောင်းချရန် ဆီရာလီယွန် (Sierra Leone) မှ ပြန်ပေးဆွဲခံခဲ့ရသော အာဖရိကန် ၅၃ ဦးနှင့် Cinque ဟုလည်းသိကြသော ဆန်ဘေး ပီယာ (Senbeh Pieh) ၏ ပုန်ကန်ထကြွမှုအကြောင်း သရုပ်ဖော်ထားသော ဟေးလ် ဝုဒ်ရပ်ဖ် (Hale Woodruff) ၏ The Mutiny on the Amistad (၁၉၃၉) ပန်းချီကား ဖြစ်သည်။ ၁၉၃၈ ခုနှစ်တွင် Talladega College က ဤနံရံဆေးရေးပန်းချီတွဲများကို ရေးဆွဲရန် အပ်နှံခဲ့စဉ်က ဤဖြစ်ရပ်အကြောင်းကို ကြားဖူးသူ အလွန်နည်းပါးခဲ့ပြီး ယင်းလက်ရာကို ဖန်တီးရန် ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် သုတေသနပြုခဲ့ရသည့် ပန်းချီဆရာကိုယ်တိုင်ပင် အပါအဝင်ဖြစ်သည်။ ခေတ်သစ်အနုပညာဝေဖန်ရေးဆရာ ရိုဘာတာ စမစ်သ် (Roberta Smith) က ထိုလက်ရာများသည် "သမိုင်းကို အမြင်အာရုံအားဖြင့် ဆွဲဆောင်မှုရှိအောင် ပြုလုပ်ခြင်းဖြင့် သင်ကြားပေးသည်" ဟု ရေးသားခဲ့သည်။
အခြားသော နံရံဆေးရေးပန်းချီများကမူ အာဖရိကန်ရိုးရာဓလေ့များကို ခေတ်သစ်လူနေမှုဘဝနှင့် ဆက်စပ်ပေးခဲ့သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ချားလ်စ် အယ်လ်စတန် (Charles Alston) ၏ နံရံဆေးရေးပန်းချီအစုံဖြစ်သည့် အာဖရိကန်တို့၏ ရိုးရာကုသနည်းများကို သရုပ်ဖော်ထားသော Magic in Medicine (၁၉၄၀) နှင့် ခေတ်ပြိုင် ဆေးဘက်ဆိုင်ရာ အလေ့အကျင့်များဖြစ်သည့် Modern Medicine (၁၉၄၀) တို့ဖြစ်သည်။ ၁၉၃၇ ခုနှစ်တွင် အယ်လ်စတန်သည် Federal Arts Project တွင် ခေါင်းဆောင်မှုအခန်းကဏ္ဍမှ တာဝန်ယူခဲ့သည့် ပထမဆုံးသော အာဖရိကန်-အမေရိကန်ဖြစ်ခဲ့သော်လည်း၊ ဟာလမ် ဆေးရုံအတွက် ဖန်တီးထားသော ဤပန်းချီချပ်များသည် အငြင်းပွားဖွယ်ရာဖြစ်ခဲ့ပြီး ၁၉၄၀ ခုနှစ်အထိ တပ်ဆင်ခွင့်မရခဲ့ပေ။
ထင်ရှားသော အနုပညာရှင်များစွာသည် စာအုပ်သရုပ်ဖော်ပုံများ၊ ကလေးစာပေ၊ ဘရိုရှာများ၊ ကြော်ငြာများနှင့် ပိုစတာများအတွက်လည်း လက်ရာများကို ဖန်တီးခဲ့ကြသည်။ ဂျိမ်းစ် ဝဲလ်ဒန် ဂျွန်ဆင် ၏ God Trombones: for Seven Negro Sermons in Verse (၁၉၂၇) အတွက် အာရွန် ဒေါက်ဂလပ်စ်၏ သရုပ်ဖော်ပုံများကဲ့သို့ ၎င်းတို့၏ လက်ရာများသည် သရုပ်ဖော်ပုံနှင့် အဆင့်မြင့်အနုပညာ (high art) ကြားရှိ အမျိုးအစားကန့်သတ်ချက်များကို မကြာခဏ မှုန်ဝါးသွားစေခဲ့ပြီး၊ ယင်းသည် Let My People Go (၁၉၃၅-၁၉၃၉ ဝန်းကျင်) ကဲ့သို့သော နောက်ပိုင်း သူ၏ လက်ရာမွန်များအတွက် အခြေခံဖြစ်လာခဲ့သည်။ Saturday Evening Quill မဂ္ဂဇင်းအတွက် ဂါထရု ပီ မက်ဘရောင်း (Gertrude P. McBrown) ၏ Fire-Flies (၁၉၂၉) ကဗျာကို သရုပ်ဖော်ခဲ့သည့် လိုအစ်စ် မေလူး ဂျုံးစ် (Loïs Mailou Jones) ကဲ့သို့သော ဟာလမ် ရီနေဆန်းစ်၏ ထိပ်တန်း အမျိုးသမီးအနုပညာရှင်များအကြား ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုများသည် အာဖရိကန်-အမေရိကန် အမျိုးသမီးများကို ပိုမိုထင်ရှားလာစေခဲ့သည်။ သရုပ်ဖော်ပုံရေးဆွဲခြင်းသည် ပန်းချီဆရာမဖြစ်လာမီ ၁၉၃၀ ပြည့်လွန်နှစ်များအတွင်း WPA ၏ ပိုစတာဌာနအတွက် ပုံရိပ်များကို ဖန်တီးခဲ့သော ဘိုးဖို့ဒ် ဒီလာနေး (Beauford Delaney) ကဲ့သို့သော ဒုတိယမျိုးဆက် အနုပညာရှင်များ၏ အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းလုပ်ငန်းများကို စတင်ပေးခဲ့သည်။
ဟာလမ် ရီနေဆန်းစ် လှုပ်ရှားမှုသည် ၁၉၄၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ အစောပိုင်းတွင် ဒုတိယကမ္ဘာစစ်နှင့်အတူ အဆုံးသတ်သွားခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း၊ ၎င်း၏ ပထဝီဝင်ဆိုင်ရာ ဗဟိုချက်မရှိတော့သော်ငြား၊ ဂျေးကော့ဘ် လောရင့်စ် နှင့် ချားလ်စ် အယ်လ်စတန် တို့ကဲ့သို့သော ဒုတိယမျိုးဆက် ဟာလမ် ရီနေဆန်းစ် အနုပညာရှင်များသည် နောက်ဆယ်စုနှစ်များအတွင်း ဆက်လက်အလုပ်လုပ်ကိုင်ခဲ့ကြသည်။ ရိုမာရီ ဘီယာဒန် ကဲ့သို့သော အခြားသူများကမူ အကြောင်းအရာသစ်များနှင့် စတိုင်များကို စူးစမ်းလေ့လာခဲ့ကြသည်။
ဟာလမ် ရီနေဆန်းစ်သည် ၁၉၃၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် စတင်ခဲ့ပြီး အေမေး ဆီဇဲယား (Aimé Césaire)၊ လီယိုပို ဆန်ဂေါ (Leopold Senghor) နှင့် လီယွန် ဒါမက်စ် (Leon Damas) တို့ ဦးဆောင်ခဲ့သော စာပေနှင့် ယဉ်ကျေးမှုလှုပ်ရှားမှုတစ်ခုဖြစ်သည့် Négritude အပေါ် လွှမ်းမိုးမှုရှိခဲ့သည်။ အာဖရိကနှင့် ကာရေဘီယံရှိ ပြင်သစ်ကိုလိုနီနယ်မြေများမှ ဤပြင်သစ်စကားပြော စာရေးဆရာများအုပ်စုသည် ပြင်သစ်ဒဿနိကဗေဒပညာရှင် ယန်း-ပေါလ် ဆာ့ထ် (Jean-Paul Sartre) အပါအဝင် ရေရှည်တည်တံ့သော လွှမ်းမိုးမှုများကို ပြုလုပ်နိုင်ခဲ့သည်။ နောက်ဆက်တွဲ ဆယ်စုနှစ်များတွင်၊ ဟာလမ် ရီနေဆန်းစ်သည် အနုပညာရှင်မျိုးဆက်သစ်များကို လှုံ့ဆော်ပေးခဲ့ပြီး တန်းတူအခွင့်အရေး လှုပ်ရှားမှု (Civil Rights Movement) နှင့် လူမည်းအနုပညာလှုပ်ရှားမှု (Black Arts Movement) တို့အတွက် အရေးပါသော အုတ်မြစ်ကို ချပေးခဲ့သည်။
မီတာ ဗူးစ် ဝါရစ် ဖူလာ၊ လိုအစ်စ် မေလူး ဂျုံးစ်၊ အော်ဂက်စတာ ဆာဗေ့ချ်၊ ချားလ်စ် အယ်လ်စတန် နှင့် အာရွန် ဒေါက်ဂလပ်စ် တို့အပါအဝင် ဟာလမ် ရီနေဆန်းစ် အနုပညာရှင် အများအပြားသည် နာမည်ကြီး ဆရာများဖြစ်ခဲ့ကြပြီး နောက်လာမည့် မျိုးဆက်များအပေါ် လွှမ်းမိုးမှုရှိခဲ့သည်။ Howard University သည် နောက်ပိုင်း အနုပညာရှင်များဖြစ်ကြသော အယ်လ်မာ သောမတ်စ် (Alma Thomas)၊ အဲလိဇဘက် ကတ်ထ်လက် (Elizabeth Catlett)၊ နှင့် ဒေးဗစ် ဒရစ္စကယ်လ် (David Driskell) တို့ကို ဂျုံးစ် က သင်ကြားပြသပေးမှုအောက်တွင် အာဖရိကန်-အမေရိကန် အနုပညာအတွက် ထင်ရှားသော ဗဟိုချက်တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။
ဂျေးကော့ဘ် လောရင့်စ်၏ လက်ရာများသည် ကင်ညာနိုင်ငံရှိ Mbari အနုပညာလှုပ်ရှားမှုအပေါ် လွှမ်းမိုးခဲ့သော ၎င်း၏ကိုယ်ပိုင်လက်ရာများရှိသည့် ကယ်ရီ ဂျိမ်းစ် မာရှယ် (Kerry James Marshall)၊ ၁၉၇၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ အမျိုးသမီးဝါဒီ အနုပညာလှုပ်ရှားမှုတွင် အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်ခဲ့သည့် ဖေးသ် ရင်းဂိုးလ်ဒ် (Faith Ringgold) တို့အပြင်၊ ရောဘတ် ကိုးလ်စကော့တ် (Robert Colescott)၊ ဟန့်ခ် ဝီလီယံ သောမတ်စ် (Hank Willis Thomas) နှင့် အလက်ဇစ် ဂီဒီယွန် (Alexis Gideon) တို့အပါအဝင် နောက်ပိုင်း အနုပညာရှင်အများအပြားအပေါ် လွှမ်းမိုးမှုရှိခဲ့သည်။
အာရွန် ဒေါက်ဂလပ်စ် အသုံးပြုခဲ့သည့် အနက်ရောင်ပုံရိပ်ယောင် (silhouettes) အသုံးပြုမှုသည် ဂျေးကော့ဘ် လောရင့်စ်၊ ဝီလီယံ အိတ်ချ် ဂျွန်ဆင် နှင့် ရိုမာရီ ဘီယာဒန် တို့အပေါ် လွှမ်းမိုးခဲ့ပြီး ယင်းသည် အာဖရိကန်-အမေရိကန်တို့၏ သီးသန့်ဖြစ်သော တရားဝင် နည်းလမ်းတစ်ခုဖြစ်ကြောင်း ပညာရှင်များက ငြင်းခုံခဲ့ကြသည်။ ၂၁ ရာစု ခေတ်ပြိုင်အနုပညာရှင်များဖြစ်ကြသော ကာရာ ဝေါ်လ်ကာ (Kara Walker)၊ လေးလာ အလီ (Laylah Ali)၊ လော်နာ ဆင်ပ်ဆန် (Lorna Simpson)၊ မိုက်ကယ် ရေး ချားလ်စ် (Michael Ray Charles) နှင့် ကယ်ရီ ဂျိမ်းစ် မာရှယ် တို့သည် လူမျိုးရေးဆိုင်ရာ အမြင်များကို ဝေဖန်ရန်အတွက် အဆိုပါ အနက်ရောင်ပုံရိပ်ယောင်ကို ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ကယ်ရီ မေး ဝိမ်းစ် (Carrie Mae Weems) သည်လည်း သူမ၏ လက်ရာအပေါ် လွှမ်းမိုးမှုတစ်ခုအနေဖြင့် ဟာလမ် ရီနေဆန်းစ်၊ အထူးသဖြင့် လန်းစတန် ဟယူးချ် ၏ လက်ရာကို ရည်ညွှန်းကိုးကားခဲ့သည်။
(WiKiArt မှ ကူးယူဖော်ပြခြင်းဖြစ်သည်။ အပြည့်အစုံလေ့လာလိုလျှင် wikiart.org တွင်သွားရောက်ဖတ်ရှုပါ။) AMHTA METHON-ART
