စာတိုက်အနုပညာ (Mail Art) အနုပညာ လှုပ်ရှားမှု
စာတိုက်အနုပညာ (စာပို့အနုပညာနှင့် အပြန်အလှန်ပေးစာအနုပညာ ဟုလည်းသိကြသော) သည် စာတိုက်ဝန်ဆောင်မှုမှတစ်ဆင့် အရွယ်အစားငယ်မားသော လက်ရာများကို ပေးပို့ခြင်းအပေါ် ဗဟိုပြုသည့် လူကြိုက်များသော အနုပညာလှုပ်ရှားမှုတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ၁၉၅၀ နှင့် ၆၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် ဖလပ်ဆက်စ် (Fluxus) လှုပ်ရှားမှုမှတစ်ဆင့် စတင်ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သော်လည်း၊ ထိုအချိန်မှစ၍ ယနေ့ထက်တိုင် ဆက်လက်တည်ရှိနေသော ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ လှုပ်ရှားမှုတစ်ခုအဖြစ်သို့ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာခဲ့သည်။
စာတိုက်အနုပညာတွင် အများအားဖြင့် အသုံးပြုလေ့ရှိသော ကြားခံပစ္စည်းများ (media) တွင် စာတိုက်ကတ်များ၊ စက္ကူများ၊ ကောက်ရ သို့မဟုတ် ပြန်လည်အသုံးပြုထားသော ပုံရိပ်များနှင့် အရာဝတ္ထုများကို ကော်လပ်ချ် (collage) ပြုလုပ်ထားခြင်းများ၊ ရော်ဘာတံဆိပ်တုံးများ၊ အနုပညာရှင်ကိုယ်တိုင် ဖန်တီးထားသော တံဆိပ်ခေါင်းများ (artistamps ဟုခေါ်သည်) နှင့် ဆေးရောင်စုံတို့ ပါဝင်သော်လည်း ဂီတ၊ အသံအနုပညာ၊ ကဗျာ၊ သို့မဟုတ် စာအိတ်ထဲထည့်၍ စာတိုက်မှတစ်ဆင့် ပေးပို့နိုင်သည့် မည်သည့်အရာမဆို ပါဝင်နိုင်သည်။
စာတိုက်အနုပညာကို စတင်ပေးပို့လိုက်သည်နှင့် တစ်ပြိုင်နက် အနုပညာအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ စာတိုက်အနုပညာရှင်များသည် (များသောအားဖြင့် ဒိုင်လူကြီးမပါဝင်သော) ပြပွဲများတွင် အသုံးပြုရန်အတွက် သီးခြားအကြောင်းအရာ သို့မဟုတ် ခေါင်းစဉ်တစ်ခုခုနှင့် သက်ဆိုင်သော စာတိုက်အနုပညာများကို ပုံမှန်တောင်းဆိုလေ့ရှိသည်။
စာတိုက်အနုပညာရှင်များသည် အခြားသော အနုပညာရှင်များနှင့် အပြန်အလှန်ချိတ်ဆက်မှုကို တန်ဖိုးထားကြသည်။ ဤအနုပညာပုံစံသည် အနုပညာဈေးကွက်၊ ပြတိုက်များနှင့် ဂယ်လာရီများကဲ့သို့သော တရားဝင် အနုပညာဖြန့်ချိရေးနှင့် အတည်ပြုရေးစနစ်များကို မကြာခဏ ရှောင်ကွင်းလေ့ရှိသည့် တန်းတူညီမျှသော ဖန်တီးမှုနည်းလမ်းကို အားပေးမြှင့်တင်သည်။ စာတိုက်အနုပညာရှင်များသည် ပြပွဲနေရာများကို ရှာဖွေရယူနိုင်စွမ်းအပေါ် မှီခိုနေမည့်အစား ၎င်းတို့၏ လက်ရာများကို မျှဝေရန် အဓိကနည်းလမ်းအဖြစ် ၎င်းတို့၏ အခြားရွေးချယ်စရာ "ပြင်ပလူ" (outsider) ကွန်ရက်အပေါ်တွင်သာ မှီခိုအားထားကြသည်။
စာတိုက်အနုပညာကို အင်တာနက်ပေါ်တွင် တည်ထောင်ထားသော ဆိုက်ဘာအသိုင်းအဝိုင်းများ (cyber communities) ကို ကြိုတင်မျှော်မှန်း ဖန်တီးခဲ့ခြင်းအဖြစ် ရှုမြင်နိုင်သည်။
ဆက်သွယ်ရေးကို အနုပညာပုံစံတစ်ခုအဖြစ် အသုံးပြုခြင်း (communication-as-art-form) သည် ရှေးဟောင်းအစဉ်အလာတစ်ခုဖြစ်ကြောင်း အနုပညာရှင် အက်ဒ်ဝပ် အမ် ပလန့်ကက် (Edward M. Plunkett) က ငြင်းဆိုခဲ့သည်။ ကလီယိုပါထရာ (Cleopatra) သည် ကော်ဇောလိပ်တစ်ခုအတွင်း ဝင်ရောက်ကာ ဂျူးလီးယက်ဆီဇာ (Julius Caesar) ထံသို့ မိမိကိုယ်ကို ပေးပို့ခဲ့ချိန်တွင် စာတိုက်အနုပညာ စတင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်ဟု သူက (နောက်ပြောင်လျက်) မှန်းဆပြောဆိုခဲ့သည်။
အမေရိကန် အနုပညာရှင် ရေး ဂျွန်ဆင် (Ray Johnson) ကို ပထမဆုံး စာတိုက်အနုပညာရှင်အဖြစ် သတ်မှတ်ကြသည်။ ဂျွန်ဆင်၏ စာတိုက်တွင်း အနုပညာစမ်းသပ်မှုများသည် ၁၉၄၃ ခုနှစ်တွင် စတင်ခဲ့ပြီး၊ ညွှန်ကြားချက်များ ပေးပို့ခြင်းနှင့် လက်ခံရရှိသူများထံမှ တုံ့ပြန်လုပ်ဆောင်မှုများကို တောင်းဆိုခြင်းတို့မှာ သူ၏ "moticos" များကို ပေးပို့ခြင်းနှင့်အတူ ၁၉၅၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ အလယ်ပိုင်းတွင် စတင်ခဲ့ရာ၊ ယင်းက စာတိုက်မှတစ်ဆင့် အနုပညာကို လွတ်လပ်စွာ ဖလှယ်နိုင်ရန်အတွက် စာတိုက်အနုပညာအား အသေးစိတ်ပုံစံ (blueprint) တစ်ခုကို ပံ့ပိုးပေးခဲ့သည်။
"စာတိုက်အနုပညာ" (mail art) ဟူသော ဝေါဟာရကို ၁၉၆၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် တီထွင်သုံးနှုန်းခဲ့သည်။ ၁၉၆၂ ခုနှစ်တွင်၊ ပလန့်ကက်သည် ဂျွန်ဆင်၏ လှုပ်ရှားမှုများကို ရည်ညွှန်းရန် "New York Correspondence School" ဟူသော ဝေါဟာရကို တီထွင်ခဲ့သည်။ ဂျွန်ဆင်သည် ဤအမည်ကို လက်ခံခဲ့သော်လည်း တစ်ခါတစ်ရံ "correspondance" ဟု တမင်တကာ စာလုံးပေါင်းမှားယွင်းစွာ ရေးသားလေ့ရှိသည်။ ထိုသို့ တမင်စာလုံးပေါင်း မှားယွင်းရေးသားခြင်းမှာ Correspondance School နှင့် ၎င်း၏ လှုပ်ရှားမှုများရှိ နောက်ပြောင်ကစားလိုသော စိတ်ဓာတ်၏ ဝိသေသလက္ခဏာပင် ဖြစ်သည်။
Correspondance School အဖွဲ့ဝင်အများစုမှာ သိပ်မထင်ရှားလှဘဲ၊ ၎င်းတို့ ပေးပို့သော စာများတွင် ရိုးရှင်းသော ပန်းချီပုံများ သို့မဟုတ် စတစ်ကာများကို ထည့်သွင်းလေ့ရှိပြီး၊ လက်ခံရရှိသူအား အတော်လေး ရိုးရှင်းသော လုပ်ဆောင်မှုတစ်ခုခုကို လုပ်ဆောင်ရန် မကြာခဏ ညွှန်ကြားလေ့ရှိသည်။ ဂျွန်ဆင်၏ လက်ရာများတွင် အဓိကအားဖြင့် စာများ ပါဝင်ပြီး၊ မကြာခဏဆိုသလို ခပ်မြန်မြန်ရေးဆွဲထားသော ပုံကြမ်းများ (doodles) နှင့် ရော်ဘာတံဆိပ်တုံးနှိပ်ထားသော စာတိုများ ထည့်သွင်းကာ သူ၏ သူငယ်ချင်းများနှင့် ရင်းနှီးသူများထံသို့ ပေးပို့ခဲ့သည်။ Correspondance School သည် ဂျွန်ဆင်၏ ဟာသဉာဏ်ကို တန်ဖိုးထားပြီး အတူတကွ ပူးပေါင်းပါဝင်လိုစိတ်ရှိခြင်းကြောင့် အနုပညာရှင်များ ဖြစ်လာခဲ့ကြသူများ၏ ကွန်ရက်တစ်ခုဖြစ်သည်။ Correspondance School ၏ လှုပ်ရှားမှုများအနက် ဥပမာတစ်ခုမှာ မင်းသမီး အန်နာ မေး ဝေါင်း (Anna May Wong) အတွက် ရည်ရွယ်သည့် ကလပ်ကဲ့သို့သော ပရိသတ်ကလပ် (fan clubs) အစည်းအဝေးများကို ခေါ်ယူခြင်းဖြစ်သည်။ သူ၏ ကွန်ရက်သို့ ဂျွန်ဆင်ပေးပို့သော စာအများအပြားတွင် နောက်ပိုင်း၌ သူ၏ ကိုယ်ပိုင်လိုဂို သို့မဟုတ် ကိုယ်ပွားတစ်ခု ဖြစ်လာမည့် ယုန်ခေါင်းပုံ လက်ဆွဲပုံကြမ်းတစ်ခု ပါဝင်လေ့ရှိသည်။
၁၉၆၈ ခုနှစ် အင်တာဗျူးတစ်ခုတွင်၊ လူတစ်ဦးနှင့်တစ်ဦးအကြား ဆက်သွယ်မှုတွင် ပါဝင်သည့် ပုံမှန် အပြန်အလှန် တုံ့ပြန်ပြောဆိုမှုနှင့် ညှိနှိုင်းမှုများအပေါ် ကန့်သတ်ချက်များ ချမှတ်ထားသောကြောင့် စာတိုက်မှတစ်ဆင့် အပြန်အလှန် စာပေးပို့ခြင်းကို စိတ်ဝင်စားစရာကောင်းသည်ဟု သူမြင်ကြောင်း ဂျွန်ဆင်က ရှင်းပြခဲ့သည်။ အပြန်အလှန် စာပေးပို့ခြင်းဆိုသည်မှာ "တစ်စုံတစ်ဦးထံသို့ သတင်းစကားတစ်ခု သို့မဟုတ် စိတ်ကူးတစ်ခုကို နှုတ်ဖြင့်မဟုတ်ဘဲ ပေးပို့သည့် နည်းလမ်းတစ်ခုဖြစ်သည်၊ ၎င်းသည် လူနှစ်ဦး မျက်နှာချင်းဆိုင် တွေ့ဆုံခြင်းမျိုး မဟုတ်ပေ။ ၎င်းသည် သီးသန့်နေရာတစ်ခုတွင် ဖွင့်ဖတ်ရလေ့ရှိသော အရာဝတ္ထုတစ်ခုဖြစ်ပြီး သတင်းစကားကို ကြည့်ရှုရသည် ... သင်သည် ထိုအရာဝတ္ထုကို ကြည့်ရှုပြီး၊ သင့်စိတ်ဝင်စားမှု အတိုင်းအတာပေါ် မူတည်၍ ၎င်းတွင်ရှိနေသောအရာက သင့်ထံသို့ အလွန်တိုက်ရိုက် ရောက်ရှိသွားစေသည် ..."
(WiKiArt မှ ကူးယူဖော်ပြခြင်းဖြစ်သည်။ အပြည့်အစုံလေ့လာလိုလျှင် wikiart.org တွင်သွားရောက်ဖတ်ရှုပါ။) AMHTA METHON-ART
