နီယို-ရိုမန်တစ်ဝါဒ (Neo-Romanticism) အနုပညာ လှုပ်ရှားမှု
နီယို-ရိုမန်တစ်ဝါဒ ဟူသော ဝေါဟာရကို ရိုမန်တစ်ဝါဒ (Romanticism) ခေတ်နောက်ပိုင်းတွင် ပေါ်ပေါက်လာပြီး ယင်းခေတ်မှ အစိတ်အပိုင်းများကို ပေါင်းစပ်ထည့်သွင်းထားသော ဒဿနိကဗေဒ၊ စာပေ၊ ဂီတ၊ ပန်းချီနှင့် ဗိသုကာပညာရပ်များရှိ လှုပ်ရှားမှုအမျိုးမျိုးအပြင် လူမှုရေးလှုပ်ရှားမှုများကို ခြုံငုံဖော်ပြရန် အသုံးပြုသည်။ ၎င်းကို အထူးသဖြင့် ကားလ် ဒါးလ်ဟောက်စ် (Carl Dahlhaus) က ၁၉ ရာစုနှောင်းပိုင်း တေးရေးဆရာများဖြစ်သည့် ရစ်ချတ် ဗဂ်နာ (Richard Wagner) ကဲ့သို့သောသူများကို ရည်ညွှန်းရာတွင် အသုံးပြုခဲ့ပြီး၊ သူ၏ ဂီတကို "အပြုသဘောဆောင်သောခေတ် (positivist age) တွင် ရိုမန်တစ်ဝါဒ နောက်ကျမှ ပွင့်လန်းလာခြင်း" ဟု ဖော်ပြခဲ့သည်။ သူက ယင်းကို မော်ဒန်ဝါဒခေတ် စတင်သည့် ၁၈၅၀ ခန့်မှ ၁၈၉၀ အထိ "ဗဂ်နာ၏ခေတ်" နှင့် အဓိပ္ပာယ်တူကြောင်း သတ်မှတ်ခဲ့ပြီး၊ ယင်းမော်ဒန်ဝါဒ၏ ထင်ရှားသော အစောပိုင်း ကိုယ်စားပြုသူများမှာ ရစ်ချတ် စထရောက်စ် (Richard Strauss) နှင့် ဂူးစတပ်ဗ် မာလာ (Gustav Mahler) တို့ဖြစ်သည် (Dahlhaus 1979, 98–99, 102, 105)။ ယင်းကို ၁၈၄၀ ခန့်မှစ၍ ယနေ့ခေတ်အထိ အချိန်ကာလအသီးသီးတွင် သရုပ်မှန်ဝါဒ (realism)၊ သဘာဝဝါဒ (naturalism) သို့မဟုတ် ရှေ့ဆောင်မော်ဒန်ဝါဒ (avant-garde modernism) တို့ကို ငြင်းပယ်ခဲ့၊ စွန့်လွှတ်ခဲ့ သို့မဟုတ် ဆန့်ကျင်ခဲ့ကြသော စာရေးဆရာများ၊ ပန်းချီဆရာများနှင့် တေးရေးဆရာများအတွက် အသုံးပြုခဲ့သည်။
နီယို-ရိုမန်တစ်ဝါဒအပြင် ရိုမန်တစ်ဝါဒကိုပါ သဘာဝဝါဒနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သည်ဟု ယူဆကြသည်။ အမှန်စင်စစ် ဂီတနှင့်ပတ်သက်လာလျှင် သဘာဝဝါဒကို သူစိမ်းပြင်ပြင်ဖြစ်သည်ဟု သတ်မှတ်ရုံသာမက ရန်လိုသောအရာအဖြစ်ပင် ရှုမြင်ကြသည် (Dahlhaus 1979, 100)။ ၁၈၇၁ ခုနှစ် ဂျာမန် ပြန်လည်ပေါင်းစည်းရေးအပြီး ကာလတွင်၊ သဘာဝဝါဒသည် ရိုမန်တစ်စာပေကို လက်တွေ့ဘဝအား လမ်းလွဲစေသော၊ စိတ်ကူးယဉ်ဆန်ဆန် ပုံဖျက်ထားမှုတစ်ခုအဖြစ် ငြင်းပယ်ခဲ့သည်။ ထို့နောက်တွင် သဘာဝဝါဒသည် ခေတ်သစ်လူနေမှုဘဝ၏ "ဟာလာဟင်းလင်းဖြစ်မှု" ကို မဖြည့်ဆည်းပေးနိုင်ဟု ယူဆလာကြသည်။ ဟာမန်း ဘား (Hermann Bahr)၊ ဟိုင်းနရစ်ခ် မန်း (Heinrich Mann) နှင့် ယူဂျင် ဒီဒါရစ်ခ်ျ (Eugen Diederichs) တို့ကဲ့သို့သော ဝေဖန်ရေးဆရာများသည် ခေတ်သစ်အသိပညာ၏ အကွဲကွဲအပြားပြားဖြစ်နေမှုများကို ပြီးပြည့်စုံသော ကမ္ဘာ့အမြင် (holistic world view) ဖြင့် အစားထိုးနိုင်မည့် "ဘဝ၏ အဓိပ္ပာယ်နှင့် အနှစ်သာရအတွက် ဝိညာဉ်၏တောင့်တမှု" ကို တုံ့ပြန်သော ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ဦးတည်ချက်အသစ်တစ်ရပ်ကို တောင်းဆိုရင်း "နီယို-ရိုမန်တစ်ဝါဒ" ဟူသော အလံတော်အောက်တွင် သဘာဝဝါဒနှင့် ရုပ်ဝါဒကို ဆန့်ကျင်လာခဲ့ကြသည် (Kohlenbach 2009, 261)။
"နီယို-ရိုမန်တစ်ဝါဒ" ကို ၁၉၇၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ နှောင်းပိုင်းနှင့် ၁၉၈၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ အစောပိုင်းတွင် သက်တမ်းတိုတောင်းခဲ့သော Neue Einfachheit လှုပ်ရှားမှုနှင့် သက်ဆိုင်သည့် ဂျာမန် တေးရေးဆရာများအုပ်စုအတွက် အခြားရွေးချယ်စရာ အမည်တစ်ခုအဖြစ် အဆိုပြုခဲ့ကြသည်။ "new tonality" ကဲ့သို့သော အခြားစကားစုများနှင့်အတူ၊ အဆိုပါ တေးရေးဆရာများအကြား ကွဲပြားစုံလင်မှုရှိနေခြင်းကြောင့် ဤဝေါဟာရသည် တိကျမှုမရှိဟု ဝေဖန်ခံခဲ့ရပြီး ၎င်းတို့အနက် ဦးဆောင်သူမှာ ဝုဖ်ဂန်း ရင်းမ် (Wolfgang Rihm) ဖြစ်သည် (Hentschel 2006, 111)။
ဗြိတိသျှ အနုပညာသမိုင်းတွင် "နီယို-ရိုမန်တစ်ဝါဒ" ဟူသော ဝေါဟာရကို ၁၉၃၀ ဝန်းကျင်တွင် ပေါ်ထွက်လာပြီး ၁၉၅၀ ပြည့်လွန်နှစ်များအစောပိုင်းအထိ ဆက်လက်တည်ရှိခဲ့သော လျော့ရဲစွာ ဆက်စပ်နေသည့် ရှုခင်းပန်းချီဂိုဏ်းတစ်ခုအတွက် အသုံးပြုခဲ့သည်။
ယင်းကို ၁၉၄၂ ခုနှစ် မတ်လတွင် ဝေဖန်ရေးဆရာ ရေမွန် မော်တီမာ (Raymond Mortimer) က New Statesman တွင် ပထမဆုံး အမည်ပေးခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ အဆိုပါ ပန်းချီဆရာများသည် ဝီလီယံ ဘလိတ်ခ် (William Blake) နှင့် ဆင်မြူရယ် ပယ်လ်မာ (Samuel Palmer) ကဲ့သို့သော ၁၉ ရာစု အနုပညာရှင်များဆီသို့ ပြန်လည်မျှော်ကြည့်ခဲ့ကြသော်လည်း ပါဘလို ပီကာဆို (Pablo Picasso)၊ အန်ဒရေး မက်ဆွန် (André Masson) နှင့် ပါဗယ် ချီလစ်ချူး (Pavel Tchelitchew) တို့ကဲ့သို့သော ပြင်သစ် ကျူးဘစ် (cubist) နှင့် ကျူးဘစ်နောက်ပိုင်း (post-cubist) အနုပညာရှင်များ၏ လွှမ်းမိုးမှုကိုလည်း ခံခဲ့ရသည် (Clark and Clarke 2001; Hopkins 2001)။ ဤလှုပ်ရှားမှုသည် ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း ကျူးကျော်ဝင်ရောက်လာမည့် ခြိမ်းခြောက်မှုကို တုံ့ပြန်မှုတစ်ခုအဖြစ် တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း လှုံ့ဆော်ခံခဲ့ရခြင်းဖြစ်သည်။ ဤလှုပ်ရှားမှု စတင်ခြင်းနှင့် အထူးသက်ဆိုင်သော အနုပညာရှင်များတွင် ပေါလ် နက်ရှ် (Paul Nash)၊ ဂျွန် ပိုက်ပါ (John Piper)၊ ဟင်နရီ မိုး (Henry Moore)၊ အိုင်ဗွန် ဟစ်ချင်စ် (Ivon Hitchens) နှင့် အထူးသဖြင့် ဂရေဟမ် ဆပ်သာလန် (Graham Sutherland) တို့ ပါဝင်သည်။ မျိုးဆက်သစ်လူငယ်များတွင် ဂျွန် မင်တန် (John Minton)၊ မိုက်ကယ် အေရ်တန် (Michael Ayrton)၊ ဂျွန် ကရက်ခ်စတန် (John Craxton)၊ ကိတ်သ် ဗော်ဂန် (Keith Vaughan)၊ ရောဘတ် ကိုဟွန်း (Robert Colquhoun) နှင့် ရောဘတ် မက်ဘရိုက်ဒ် (Robert MacBryde) တို့ ပါဝင်သည် (Button 1996)။
(WiKiArt မှ ကူးယူဖော်ပြခြင်းဖြစ်သည်။ အပြည့်အစုံလေ့လာလိုလျှင် wikiart.org တွင်သွားရောက်ဖတ်ရှုပါ။) AMHTA METHON-ART
