ဗော့တစ်ဆစ်ဇင် (Vorticism) အနုပညာလှုပ်ရှားမှု
ဗော့တစ်ဆစ်ဇင် (Vorticism) သည် ၂၀ ရာစုအစောပိုင်း ဗြိတိသျှအနုပညာနှင့် ကဗျာလောကတွင် ပေါ်ပေါက်ခဲ့သော သက်တမ်းတိုတောင်းသည့် မော်ဒန်ဝါဒီလှုပ်ရှားမှုတစ်ခုဖြစ်ပြီး တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းအားဖြင့် ကျူးဘစ်ဇင် (Cubism) ၏ လှုံ့ဆော်မှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းဖြစ်သည်။ ဤလှုပ်ရှားမှုကို ၁၉၁၄ ခုနှစ်တွင် ၎င်း၏ ကြေညာစာတမ်းပါဝင်သော BLAST မဂ္ဂဇင်း၏ ပထမဆုံးထုတ်ဝေမှု၌ တရားဝင်ကြေညာခဲ့ပြီး ၎င်းလှုပ်ရှားမှုသည် ရှုခင်းပန်းချီများနှင့် ကိုယ်လုံးတီးပန်းချီများကို ငြင်းပယ်ကာ စိတ္တဇဆန်မှုဆီသို့ ဦးတည်သော ဂျီဩမေတြီစတိုင်ကို ပိုမိုနှစ်သက်ခဲ့သည်။ အဆုံးစွန်အားဖြင့်၊ ပထမကမ္ဘာစစ်အတွင်း ဖြစ်ပွားခဲ့သော လူသားတို့၏ ဘေးအန္တရာယ်ဆိုးကို ၎င်းတို့ကိုယ်တိုင် တွေ့မြင်ခဲ့ရခြင်းကပင် "ဤအနုပညာရှင်များ၏ ဗော့တစ်ဆစ်ဝါဒီ စိတ်အားထက်သန်မှုများကို ကုန်ခန်းသွားစေခဲ့သည်"။ ဗော့တစ်ဆစ်ဇင်သည် လန်ဒန်တွင် အခြေစိုက်သော်လည်း ၎င်း၏ ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ပုံနှင့် ရည်မှန်းချက်မှာ နိုင်ငံတကာအဆင့် ရှိခဲ့သည်။
ဗော့တစ်ဆစ်ဇင်အဖွဲ့သည် အိုမီဂါ အလုပ်ရုံဆွေးနွေးပွဲ (Omega Workshops) ကို တည်ထောင်သူ ရော်ဂျာ ဖရိုင်း (Roger Fry) နှင့် သဘောထားကွဲလွဲပြီးနောက် ဝင်ဒမ် လူးဝစ် (Wyndham Lewis) နှင့် အခြားသူများ တည်ထောင်ခဲ့သည့် ရက်ဘယ် အနုပညာစင်တာ (Rebel Art Centre) မှ စတင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ဘလွမ်းစ်ဘူရီအုပ်စု (Bloomsbury Group)၊ ကျူးဘစ်ဇင်နှင့် အနာგတ်ဝါဒ (Futurism) တို့တွင် အမြစ်တွယ်နေသည်။ လူးဝစ်ကိုယ်တိုင်က ဗော့တစ်ဆစ်ဇင်ကို ကျူးဘစ်ဇင်၊ အနာဂတ်ဝါဒနှင့် သရုပ်ဖော်ဝါဒ (Expressionism) တို့အတွက် လွတ်လပ်သော အခြားရွေးချယ်စရာတစ်ခုအဖြစ် ရှုမြင်ခဲ့သည်။
ဤစတိုင်သည် ကျူးဘစ်ဇင်မှ ကြီးထွားလာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သော်လည်း တက်ကြွမှု၊ စက်မှုခေတ်နှင့် ခေတ်မီသောအရာအားလုံးကို လက်ခံယုံကြည်မှုတွင် အနာဂတ်ဝါဒနှင့် ပိုမိုနီးကပ်စွာ ဆက်စပ်နေသည် (ကျူးဘိုး-အနာဂတ်ဝါဒ / Cubo-Futurism နှင့် နှိုင်းယှဉ်ကြည့်ပါ)။ သို့သော်လည်း ဗော့တစ်ဆစ်ဇင်သည် ပုံရိပ်တစ်ခုတွင် လှုပ်ရှားမှုကို ဖမ်းယူရန် ကြိုးပမ်းပုံချင်း၌ အနာဂတ်ဝါဒနှင့် ကွဲပြားသွားသည်။ ဗော့တစ်ဆစ်ဝါဒီ ပန်းချီကားတစ်ချပ်တွင် ခေတ်သစ်လူနေမှုဘဝကို ရဲရင့်သော မျဉ်းကြောင်းများနှင့် စူးရှသော အရောင်များဖြင့် သရုပ်ဖော်ထားပြီး ကြည့်ရှုသူ၏ အာရုံကို ကင်းဗတ်စ၏ အလယ်ဗဟိုဆီသို့ ဆွဲခေါ်သွားသည်။
ဗော့တစ်ဆစ်ဇင်ဟူသော အမည်ကို ၁၉၁၃ ခုနှစ်တွင် ဧဇရာ ပေါင်န်ဒ် (Ezra Pound) က ပေးခဲ့ခြင်းဖြစ်သော်လည်း၊ ဤလှုပ်ရှားမှု၏ ဗဟိုချက်ပုဂ္ဂိုလ်အဖြစ် အများက ရှုမြင်ကြသော လူးဝစ်သည် ယင်းမတိုင်မီ တစ်နှစ်ခန့်ကတည်းကပင် ဤစတိုင်တူ ပန်းချီကားများကို ဖန်တီးနေခဲ့ပြီဖြစ်သည်။
ဗော့တစ်ဆစ်ဝါဒီ ကြေညာစာတမ်းတွင် လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သူ တစ်ဆယ့်တစ်ဦးမှာ-
ဤလှုပ်ရှားမှု ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုအတွက် ပါဝင်ပံ့ပိုးခဲ့ကြသော အခြားသူများမှာ ဒေးဗစ် ဘွန်ဘတ်ဂ် (David Bomberg)၊ အယ်လ်ဗင် လန်းဒန် ကိုးဘန်း (Alvin Langdon Coburn)၊ ဂျေကော့ဘ် အက်ပ်စတိန်း (Jacob Epstein) (အထူးသဖြင့် Rock Drill လက်ရာ)၊ ဖရက်ဒရစ် အက်ချဲလ်စ် (Frederick Etchells)၊ ခရစ္စတိုဖာ နီဗင်ဆန် (Christopher Nevinson) နှင့် ဒေါ်ရသီ ရှိတ်စပီးယား (Dorothy Shakespear) တို့ ဖြစ်ကြသည်။
ဗော့တစ်ဆစ်ဝါဒီများသည် လူးဝစ် တည်းဖြတ်သော စာပေမဂ္ဂဇင်း BLAST ကို ၁၉၁၄ ဇွန်လနှင့် ၁၉၁၅ ဇူလိုင်လတို့တွင် နှစ်ကြိမ် ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ ၎င်းတွင် ဧဇရာ ပေါင်န်ဒ် နှင့် တီ.အက်စ် အီးလိယတ် (T. S. Eliot) တို့၏ လက်ရာများနှင့်အတူ ဗော့တစ်ဆစ်ဝါဒီများ၏ လက်ရာများလည်း ပါဝင်ခဲ့သည်။ ၎င်း၏ စာလုံးပုံနှိပ်ဒီဇိုင်းဆိုင်ရာ စွန့်စားဆန်းသစ်မှု (typographical adventurousness) ကို အယ်လ် လစ်ဇစ်စကီး (El Lissitzky) က ၁၉၂၀ နှင့် ၁၉၃၀ ပြည့်လွန်နှစ်များအတွင်း ဂရပ်ဖစ်ဒီဇိုင်း တော်လှန်ရေး၏ အဓိက ရှေ့ပြေးနိမိတ်များထဲမှ တစ်ခုအဖြစ် ကိုးကားဖော်ပြခဲ့သည်။
ထောင့်ချိုးကျ ရိုးရှင်းအောင်ပြုလုပ်ခြင်းနှင့် စိတ္တဇသဘောတရားတို့ကို အသုံးပြုထားသည့် လူးဝစ်၊ ဝတ်စ်ဝေါ့သ် (Wadsworth)၊ ရှိတ်စပီးယားနှင့် အခြားသူများ၏ စမ်းသပ်ပန်းချီများနှင့် ပန်းပုများကို ဗော့တစ်ဆစ်ဝါဒီအဖွဲ့ မဖွဲ့စည်းမီ ၁၉၁၄ ခုနှစ်တွင် ရက်ဘယ် အနုပညာစင်တာ၌ ပြသခဲ့သည်။ ဤလက်ရာများသည် ဝက်ဆလီ ကန်ဒင်စကီး (Wassily Kandinsky)၊ ဖရန့်တစ်ဆက် ကူပ်ကာ (František Kupka) နှင့် ရုရှား ရေအစ်စတ် (Rayist) အဖွဲ့ကဲ့သို့သော ဥရောပအနုပညာရှင်များ၏ စိတ္တဇလက်ရာများနှင့် ခေတ်ပြိုင်ဖြစ်ပြီး နှိုင်းယှဉ်နိုင်သည်။
ဗော့တစ်ဆစ်ဝါဒီများသည် ၁၉၁၅ ခုနှစ်တွင် လန်ဒန်ရှိ Doré Gallery ၌ ပြပွဲတစ်ခုတည်းသာ ကျင်းပခဲ့သည်။ ပြပွဲ၏ အဓိကအပိုင်းတွင် ဂျက်ဆီကာ ဒစ္စမော (Jessica Dismorr)၊ ဖရက်ဒရစ် အက်ချဲလ်စ်၊ လူးဝစ်၊ ဂေါ်ဒီယာ-ဘရီဇက်စကာ (Gaudier-Brzeska)၊ ဝီလျံ ရောဘတ်စ် (William Roberts)၊ ဟယ်လင် ဆောန်းဒါးစ် (Helen Saunders) နှင့် အက်ဒ်ဝပ် ဝတ်စ်ဝေါ့သ် (Edward Wadsworth) တို့၏ လက်ရာများ ပါဝင်ခဲ့သည်။
"ပြသရန် ဖိတ်ကြားခံရသူများ" (Those Invited To Show) ဟု အမည်ရသည့် ပိုမိုသေးငယ်သော အပိုင်းတစ်ခုလည်း ရှိခဲ့ပြီး အခြားအနုပညာရှင်အချို့ ပါဝင်ခဲ့သည်။ ဂျေကော့ဘ် အက်ပ်စတိန်းသည် BLAST မဂ္ဂဇင်းတွင် သူ၏ ပုံများကို ထည့်သွင်းဖော်ပြခဲ့သော်လည်း၊ ဤပြပွဲတွင် သိသိသာသာ ပါဝင်ပြသခြင်း မရှိခဲ့ပေ။
ယင်းနောက်ပိုင်းတွင် ပထမကမ္ဘာစစ် ဖြစ်ပွားမှုနှင့် ဤလက်ရာများအပေါ် လူထု၏ စိတ်ဝင်စားမှု ကင်းမဲ့ခြင်းတို့ကြောင့် ဤလှုပ်ရှားမှုမှာ အဓိကအားဖြင့် ပြိုကွဲသွားခဲ့သည်။ ဂေါ်ဒီယာ-ဘရီဇက်စကာသည် စစ်မှုထမ်းနေစဉ်အတွင်း ကျဆုံးသွားခဲ့ပြီး အက်ပ်စတိန်းကဲ့သို့သော ထိပ်တန်းပုဂ္ဂိုလ်များသည်လည်း စတိုင်လ်ပိုင်းအရ လူးဝစ်နှင့် ဝေးကွာသွားခဲ့ကြသည်။ ၁၉၂၀ ပြည့်နှစ်တွင် လူးဝစ်က Group X ဟူသော အမည်ဖြင့် ဤလှုပ်ရှားမှုကို ပြန်လည်အသက်သွင်းရန် ခဏတာ ကြိုးပမ်းခဲ့သော်လည်း မအောင်မြင်ခဲ့ပေ။ သို့သော်လည်း ပေါင်န်ဒ်သည် လူးဝစ်နှင့် အပြန်အလှန် ပေးစာများမှတစ်ဆင့် ဤလှုပ်ရှားမှု ကွယ်ပျောက်သွားပြီးနောက် နှစ်ပေါင်း လေးဆယ်အထိပင် လှုပ်ရှားမှု၏ ရည်မှန်းချက်များအပေါ် ဆက်လက် ကတိကဝတ်ပြုထားဆဲဖြစ်ကြောင်း သိရှိနားလည်ခဲ့ရသည်။
(WiKiArt မှ ကူးယူဖော်ပြခြင်းဖြစ်သည်။ အပြည့်အစုံလေ့လာလိုလျှင် wikiart.org တွင်သွားရောက်ဖတ်ရှုပါ။) AMHTA METHON-ART
