ဒါဒါ (Dada) လှုပ်ရှားမှု အနုပညာလှုပ်ရှားမှု
ဒါဒါ (Dada / ˈdɑːdɑː/) သို့မဟုတ် ဒါဒါဝါဒ (Dadaism) သည် ၂၀ ရာစုအစောပိုင်း ဥရောပရှိ ဆန်းသစ်တီထွင်သော (avant-garde) အနုပညာလှုပ်ရှားမှုတစ်ခုဖြစ်ပြီး၊ ဆွစ်ဇာလန်နိုင်ငံ၊ ဇူးရစ်ခ်ျမြို့ရှိ Cabaret Voltaire (ခန့်မှန်း ၁၉၁၆ ဝန်းကျင်) တွင် အစောပိုင်းဗဟိုချက်များ ရှိခဲ့သည်။ နယူးယောက် ဒါဒါသည် ခန့်မှန်း ၁၉၁၅ ခုနှစ်ဝန်းကျင်တွင် စတင်ခဲ့ပြီး၊ ၁၉၂၀ ပြည့်နှစ်နောက်ပိုင်းတွင် ပဲရစ်မြို့၌ ဒါဒါဝါဒ ထွန်းကားခဲ့သည်။ ပထမကမ္ဘာစစ်ကို တုံ့ပြန်သည့်အနေဖြင့် ပေါ်ပေါက်လာသော ဒါဒါလှုပ်ရှားမှုတွင် ခေတ်သစ်အရင်းရှင်လူ့အဖွဲ့အစည်း၏ ယုတ္တိဗေဒ၊ အကြောင်းပြချက်နှင့် အလှအပဆိုင်ရာ သဘောတရားတို့ကို ငြင်းပယ်သည့် အနုပညာရှင်များ ပါဝင်ပြီး၊ ၎င်းတို့၏ လက်ရာများတွင် အဓိပ္ပာယ်မဲ့မှု၊ ကျိုးကြောင်းဆီလျော်မှုမရှိခြင်းနှင့် လူလတ်တန်းစားများကို ဆန့်ကျင်သည့် ဆန္ဒပြမှုတို့ကို ဖော်ပြခဲ့ကြသည်။ ဤလှုပ်ရှားမှု၏ အနုပညာသည် ကော်လတ်ချ် (collage)၊ အသံကဗျာ၊ ဖြတ်တောက်ရေးသားခြင်း (cut-up writing) နှင့် ပန်းပုစသည့် အမြင်၊ စာပေနှင့် အသံဆိုင်ရာ ကြားခံနယ်ပယ်များအထိ ကျယ်ပြန့်ခဲ့သည်။ ဒါဒါဝါဒီ အနုပညာရှင်များသည် အကြမ်းဖက်မှု၊ စစ်ပွဲနှင့် အမျိုးသားရေးဝါဒတို့အပေါ် ၎င်းတို့၏ မကျေနပ်မှုကို ဖော်ပြခဲ့ကြပြီး၊ အစွန်းရောက် လက်ဝဲဝါဒီများနှင့် နိုင်ငံရေးအရ ဆက်နွှယ်မှုများကို ထိန်းသိမ်းထားခဲ့ကြသည်။
လှုပ်ရှားမှု၏ အမည်ပေါ်ပေါက်လာပုံနှင့် ပတ်သက်၍ သဘောတူညီချက်မရှိပေ။ အများသိကြသော ဇာတ်လမ်းတစ်ပုဒ်မှာ ဩစတြီးယား အနုပညာရှင် ရစ်ချက် ဟူစန်ဘက် (Richard Huelsenbeck) သည် အဘိဓာန်တစ်အုပ်ထဲသို့ ဓားတစ်ချောင်းကို ကျပန်းထိုးစိုက်လိုက်ရာမှ၊ ကလေးကစားစရာ သစ်သားမြင်း (hobby horse) ကို ပြင်သစ်လို အရပ်သုံးစကားဖြင့် ခေါ်သည့် "dada" ပေါ်သို့ ကျရောက်သွားခြင်းဖြစ်သည်ဟု ဆိုသည်။ အခြားသူများကမူ ၎င်းသည် ကလေးတစ်ဦး၏ ပထမဆုံး စကားလုံးများကို ညွှန်းဆိုနေပြီး၊ အဖွဲ့အား ဆွဲဆောင်မှုရှိစေသည့် ကလေးဆန်မှုနှင့် အဓိပ္ပာယ်မဲ့မှုကို ပေါ်လွင်စေသည်ဟု မှတ်ချက်ပြုကြသည်။ ထို့ပြင် ၎င်းစကားလုံးကို မည်သည့်ဘာသာစကားတွင်မဆို အလားတူအဓိပ္ပာယ် (သို့မဟုတ် အဓိပ္ပာယ်လုံးဝမရှိခြင်း) မျိုး ထွက်ပေါ်လာစေရန် ရွေးချယ်ခဲ့ခြင်းဖြစ်နိုင်ပြီး၊ လှုပ်ရှားမှု၏ နိုင်ငံတကာဆန်မှုကို ထင်ဟပ်စေသည်ဟုလည်း အချို့က ယူဆကြသည်။
ဒါဒါ၏ အမြစ်များသည် စစ်မတိုင်မီ ဆန်းသစ်တီထွင်သော အနုပညာများတွင် တည်ရှိသည်။ ဒါဒါ၏ ရှေ့ပြေးဖြစ်သော အနုပညာ-ဆန့်ကျင်ရေး (anti-art) ဟူသည့် ဝေါဟာရကို မာဆယ် ဒူရှမ့် (Marcel Duchamp) က ၁၉၁၃ ခုနှစ်ဝန်းကျင်တွင် အနုပညာ၏ လက်ခံထားသော အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်များကို စိန်ခေါ်သည့် လက်ရာများကို ဖော်ပြရန်အတွက် တီထွင်ခဲ့သည်။ ကျူးဘစ်ဇင် (Cubism) ဝါဒနှင့် ကော်လတ်ချ်၊ စိတ္တဇအနုပညာ (abstract art) တို့၏ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုသည် လက်တွေ့ဘဝနှင့် အစဉ်အလာ ကန့်သတ်ချက်များမှ လှုပ်ရှားမှု၏ ခွဲထွက်မှုကို ပုံဖော်ပေးခဲ့သည်။ ပြင်သစ်ကဗျာဆရာများ၊ အီတလီ အနာဂတ်ဝါဒီများ (Futurists) နှင့် ဂျာမန် သရုပ်ဖော်ဝါဒီများ (Expressionists) ၏ လက်ရာများသည် စကားလုံးများနှင့် အဓိပ္ပာယ်ကြားရှိ တင်းကျပ်သော ဆက်နွှယ်မှုကို ဒါဒါက ငြင်းပယ်ခြင်းအပေါ် လွှမ်းမိုးမှုရှိခဲ့သည်။ အဲလ်ဖရက် ဂျယ်ရီ (Alfred Jarry) ၏ Ubu Roi (၁၈၉၆) နှင့် အဲရစ် ဆာတီ (Erik Satie) ၏ ဘဲလေးအက Parade (၁၉၁၆-၁၇) ကဲ့သို့သော လက်ရာများကိုလည်း ဒါဒါဝါဒ၏ ရှေ့ပြေးလက်ရာများအဖြစ် သတ်မှတ်နိုင်သည်။ ဒါဒါလှုပ်ရှားမှု၏ မူဝါဒများကို ဟူဂို ဘောလ် (Hugo Ball) ၏ ဒါဒါ ကြေညာစာတမ်း (Dada Manifesto) တွင် ၁၉၁၆ ခုနှစ်၌ ပထမဆုံးအကြိမ် စုစည်းဖော်ပြခဲ့သည်။
ဒါဒါဝါဒီ လှုပ်ရှားမှုတွင် လူထုစုဝေးမှုများ၊ ဆန္ဒပြမှုများနှင့် အနုပညာ/စာပေ ဂျာနယ်များ ထုတ်ဝေခြင်းတို့ ပါဝင်ခဲ့သည်။ အနုပညာ၊ နိုင်ငံရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုတို့နှင့် ပတ်သက်သည့် စိတ်အားထက်သန်သော ရေးသားဖော်ပြချက်များသည် မီဒီယာအမျိုးမျိုးတွင် မကြာခဏ ဆွေးနွေးလေ့ရှိသော အကြောင်းအရာများ ဖြစ်ခဲ့သည်။ ဤလှုပ်ရှားမှုတွင် အဓိကပါဝင်သူများမှာ ဟူဂို ဘောလ် (Hugo Ball)၊ မာဆယ် ဒူရှမ့် (Marcel Duchamp)၊ အမ်မီ ဟန်နင်းစ် (Emmy Hennings)၊ ဟန်းစ် အာ့ပ် (Hans Arp)၊ ရောင်းလ် ဟော့စ်မန်း (Raoul Hausmann)၊ ဟန်နာ ဟော့ခ်ျ (Hannah Höch)၊ ဂျိုဟန်နက်စ် ဘာဒါ (Johannes Baader)၊ ထရစ်စတန် ဇာရာ (Tristan Tzara)၊ ဖရန်စစ် ပီကာဘီယာ (Francis Picabia)၊ ဟူစန်ဘက် (Huelsenbeck)၊ ဂျော့ချ် ဂရော့စ် (George Grosz)၊ ဂျွန် ဟတ်ဖီးလ်ဒ် (John Heartfield)၊ မန် ရေး (Man Ray)၊ ဘီထရစ် ဝုဒ် (Beatrice Wood)၊ ကတ် ရှဝစ်တာစ် (Kurt Schwitters)၊ ဟန်းစ် ရစ်ခ်ျတာ (Hans Richter) နှင့် မက်စ် အန်းစ်တ် (Max Ernst) အစရှိသူတို့ ပါဝင်သည်။ ဤလှုပ်ရှားမှုသည် နောက်ပိုင်းတွင် ပေါ်ပေါက်လာမည့် ဆန်းသစ်တီထွင်သော လှုပ်ရှားမှုများ၊ မြို့ပြဂီတလှုပ်ရှားမှုများနှင့် ဆာရီယယ်လစ်ဇင် (surrealism)၊ ရီရယ်လစ်ဇင်သစ် (Nouveau Réalisme)၊ ပေါ့ပ်အနုပညာ (pop art) နှင့် ဖလပ်ဇပ်စ် (Fluxus) အပါအဝင် အဖွဲ့အစည်းများအပေါ် လွှမ်းမိုးမှုရှိခဲ့သည်။
ဒါဒါသည် ဥရောပနှင့် မြောက်အမေရိကရှိ ပါဝင်သူများဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော အလွတ်သဘော နိုင်ငံတကာ လှုပ်ရှားမှုတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဒါဒါ၏ အစပြုမှုသည် ပထမကမ္ဘာစစ် ဖြစ်ပွားမှုနှင့် တိုက်ဆိုင်နေသည်။ ပါဝင်သူများစွာအတွက် ဤလှုပ်ရှားမှုသည် ဒါဒါဝါဒီအများစုက စစ်ပွဲ၏ အဓိကအကြောင်းရင်းအဖြစ် ယုံကြည်ထားသော လူလတ်တန်းစား အမျိုးသားရေးဝါဒီများနှင့် ကိုလိုနီနယ်ချဲ့ အကျိုးစီးပွားများကို ဆန့်ကျင်သည့် ဆန္ဒပြမှုတစ်ခု ဖြစ်သကဲ့သို့၊ စစ်ပွဲနှင့် ဆက်နွှယ်နေသော အနုပညာနှင့် ပိုမိုကျယ်ပြန့်သည့် လူ့အဖွဲ့အစည်းအတွင်းရှိ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဉာဏ်ရည်ပိုင်းဆိုင်ရာ လိုက်လျောညီထွေရှိမှုတို့ကို ဆန့်ကျင်သည့် ဆန္ဒပြမှုတစ်ခုလည်း ဖြစ်ခဲ့သည်။
ပြင်သစ်နိုင်ငံပြင်ပရှိ ဆန်းသစ်တီထွင်သော အသိုင်းအဝိုင်းများသည် စစ်မတိုင်မီ ပဲရစ်မြို့၏ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုများအကြောင်းကို သိရှိခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် ဘာစီလိုနာရှိ Galeries Dalmau (၁၉၁၂)၊ ဘာလင်ရှိ Galerie Der Sturm (၁၉၁၂)၊ နယူးယောက်ရှိ Armory Show (၁၉၁၃)၊ ပရာ့ဂ်ရှိ SVU Mánes (၁၉၁၄)၊ မော်စကိုရှိ Jack of Diamonds ပြပွဲများစွာနှင့် အမ်စတာဒမ်ရှိ De Moderne Kunstkring (၁၉၁၁ နှင့် ၁၉၁၅ ကြား) တို့တွင် ကျင်းပခဲ့သော ကျူးဘစ် (Cubist) ပြပွဲများကို တွေ့မြင်ခဲ့ကြသည် (သို့မဟုတ် ပါဝင်ခဲ့ကြသည်)။ အနာဂတ်ဝါဒ (Futurism) သည် အနုပညာရှင် အသီးသီး၏ လက်ရာများကို တုံ့ပြန်သည့်အနေဖြင့် ဖွံ့ဖြိုးလာခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ဒါဒါသည် ထိုချဉ်းကပ်မှုများကို ပေါင်းစပ်ခဲ့သည်။
(WiKiArt မှ ကူးယူဖော်ပြခြင်းဖြစ်သည်။ အပြည့်အစုံလေ့လာလိုလျှင် wikiart.org တွင်သွားရောက်ဖတ်ရှုပါ။) AMHTA METHON-ART
