ယန်းပိုလန် (Young Poland) အနုပညာ လှုပ်ရှားမှု
ယန်းပိုလန် (ပိုလန်ဘာသာဖြင့်: Młoda Polska) သည် ပိုလန် အမြင်အာရုံအနုပညာ၊ စာပေနှင့် ဂီတတို့တွင် မော်ဒန်ခေတ် (modernist period) တစ်ခုဖြစ်ပြီး၊ ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် ၁၈၉၀ နှင့် ၁၉၁၈ ခုနှစ်အကြား ကာလများကို လွှမ်းခြုံထားသည်။ ၎င်းသည် အင်ပါယာရုရှား၏ သိမ်းပိုက်တပ်များကို ဆန့်ကျင်သည့် ၁၈၆၃ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ အုံကြွမှုကို နှိမ်နင်းပြီးနောက် ပေါ်ပေါက်လာသော ယခင် ပိုစတစ်တစ်ဗစ်ဇင် (Positivism) အယူအဆများကို ပြင်းထန်စွာ အလှအပရေးရာအရ ဆန့်ကျင်ရာမှ ရလဒ်တစ်ခုအဖြစ် ပေါ်ထွက်လာခြင်းဖြစ်သည်။ Młoda Polska သည် ဆုတ်ယုတ်မှုဝါဒ (decadence)၊ နီယို-ရိုမန်တစ်ဝါဒ (neo-romanticism)၊ ဆင်ဘော်လစ်ဇင် (symbolism)၊ အင်ပရက်ရှင်နစ်ဇင် (impressionism) နှင့် အာ့နူးဗိုး (art nouveau) ရေစီးကြောင်းများကို အားပေးမြှင့်တင်ခဲ့သည်။
ဤဝေါဟာရကို ၁၈၉၈ ခုနှစ်တွင် ကရာကော့ဗ် (Kraków) သတင်းစာ Życie (Life) တွင် ဖော်ပြခဲ့သော စာရေးဆရာ အာတူ ဂေါ်စကီး (Artur Górski) ၏ ကြေညာစာတမ်းအပြီးတွင် စတင်သုံးနှုန်းခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး၊ မကြာမီမှာပင် Young Germany၊ Young Belgium၊ Young Scandinavia စသည့် အလားတူဝေါဟာရများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ကာ ခွဲဝေအုပ်ချုပ်ခံထားရသော ပိုလန်တစ်ခွင်လုံးတွင် အသုံးပြုလာခဲ့ကြသည်။
ထိုခေတ်ကာလ၏ ပိုလန်စာပေသည် အဓိက အယူအဆနှစ်ရပ်အပေါ် အခြေခံထားသည်။ အစောပိုင်းတစ်ခုမှာ ပုံမှန်အားဖြင့် လူလတ်တန်းစားများ (bourgeoisie)၊ ၎င်းတို့၏ လူနေမှုပုံစံနှင့် ယဉ်ကျေးမှုတို့အပေါ် မော်ဒန်ဝါဒီများ၏ စိတ်ပျက်အားငယ်မှုပင်ဖြစ်သည်။ ဤအယူအဆကို လိုက်နာသော အနုပညာရှင်များသည် ဆုတ်ယုတ်မှုဝါဒ၊ ယဉ်ကျေးမှုအားလုံး၏ နိဂုံး၊ လူသားများနှင့် ၎င်းတို့၏ ယဉ်ကျေးမှုအကြား ပဋိပက္ခ၊ နှင့် အနုပညာသည် အမြင့်မားဆုံးတန်ဖိုးဖြစ်သည် (အနုပညာအတွက် အနုပညာ - art for art's sake) ဟူသော အယူအဆကိုလည်း ယုံကြည်ခဲ့ကြသည်။ ဤအယူအဆကို လိုက်နာခဲ့သော စာရေးဆရာများတွင် ကာဇီမီးယက်ဇ် ပရာဇာဝါ-တက်တ်မေယာ (Kazimierz Przerwa-Tetmajer)၊ စတန်နစ္စလော့ဗ် ပရဇီဘီဇူးစကီး (Stanisław Przybyszewski)၊ ဗာကလော့ဗ် ရိုလစ်ချ်-လိုင်ဒါ (Wacław Rolicz-Lieder) နှင့် ဂျန် ကတ်စပရိုဝစ်ချ် (Jan Kasprowicz) တို့ ပါဝင်သည်။
နောက်ပိုင်း အယူအဆတစ်ခုမှာ ရိုမန်တစ်ဝါဒ၏ အဆက်ဖြစ်ပြီး၊ ထို့ကြောင့် ၎င်းကို နီယို-ရိုမန်တစ်ဝါဒဟု မကြာခဏ ခေါ်ဆိုကြသည်။ ဤအယူအဆကို လိုက်နာသော စာရေးဆရာများအုပ်စုမှာ စနစ်တကျ ဖွဲ့စည်းထားမှု နည်းပါးပြီး၊ စာရေးဆရာများ ကိုယ်တိုင်က ၎င်းတို့၏ အရေးအသားများတွင် ကွဲပြားစုံလင်သော အကြောင်းအရာများကို လွှမ်းခြုံရေးသားခဲ့ကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် စတီဖန် ဇီရွန်စကီး (Stefan Żeromski) ၏ စကားပြေတွင် ပိုလန်လူမျိုးတစ်ဦး၏ တာဝန်သိစိတ်ခံစားချက်မှသည်၊ ဗလာဒီစလော့ဗ် ရေမောင့် (Władysław Reymont) နှင့် ဂါဘရီရယ်လာ ဇာပိုလစကာ (Gabriela Zapolska) တို့ ဖော်ပြခဲ့သော လူမှုရေးမညီမျှမှု၊ စတန်နစ္စလော့ဗ် ဗိုင်စပီယန်စကီး (Stanisław Wyspiański) ၏ ပိုလန်လူ့အဖွဲ့အစည်းနှင့် ပိုလန်သမိုင်းအပေါ် ဝေဖန်မှုတို့အထိ ပါဝင်သည်။
ဤခေတ်ကာလမှ စာရေးဆရာများတွင် အောက်ပါတို့လည်း ပါဝင်သည်- ဗာကလော့ဗ် ဘီရန့် (Wacław Berent)၊ ဂျန် ကတ်စပရိုဝစ်ချ် (Jan Kasprowicz)၊ ဂျန် အော်ဂတ်စတင် ကီစီလီယူးစကီး (Jan Augustyn Kisielewski)၊ အန်တိုနီ လန့်ချ် (Antoni Lange)၊ ဂျန် လီမန်စကီး (Jan Lemański)၊ ဘိုလီစလော့ဗ် လက်စမီးယန် (Bolesław Leśmian)၊ တာဒက်ဇ် မီစင်စကီး (Tadeusz Miciński)၊ အန်ဒရေး နီယမ်မိုယူးစကီး (Andrzej Niemojewski)၊ ဖရန်စစ်ဇက် နိုဝစ်စကီး (Franciszek Nowicki)၊ ဗလာဒီစလော့ဗ် အော်ကန် (Władysław Orkan)၊ အာတူ အော့ပ်မန်း (Artur Oppman)၊ ဗလိုဒီမီးယက်ဇ် ပီဇင်စကီး (Włodzimierz Perzyński)၊ တာဒက်ဇ် ရစ်တနာ (Tadeusz Rittner)၊ ဗာကလော့ဗ် စီယာရိုဇူးစကီး (Wacław Sieroszewski)၊ လီယိုပိုဒ် စတက်ဖ် (Leopold Staff)၊ ကာဇီမီးယက်ဇ် ပရာဇာဝါ-တက်တ်မေယာ (Kazimierz Przerwa-Tetmajer)၊ မာရီလာ ဗိုလ်စကာ (Maryla Wolska)၊ တာဒက်ဇ် ဘွိုင်း-ဇီလန်စကီး (Tadeusz Boy-Żeleński) နှင့် ဂျာဇီ ဇူလော့ဗ်စကီး (Jerzy Żuławski)။
ဂီတတွင်မူ ယန်းပိုလန် ဟူသော ဝေါဟာရကို ကာရိုးလ် ရှီမန်နော့စကီး (Karol Szymanowski)၊ ဂရီဂေါ့ဇ် ဖီတယ်ဘတ် (Grzegorz Fitelberg)၊ လူးဒိုမီရာ ရိုဇစ်ကီး (Ludomir Różycki) အပြင် မီချီစလော့ဗ် ကာလိုဝစ်ချ် (Mieczysław Karłowicz) နှင့် အပိုလီနာရီ ရှယ်လူးတို (Apolinary Szeluto) တို့ပါဝင်သည့် တရားဝင်မဟုတ်သော တေးရေးဆရာများအုပ်စုအတွက် အသုံးပြုသည်။ ၎င်းတို့အားလုံးနီးပါးသည် ဇစ်ဂ်မွန် နော့စ်ကော့စကီး (Zygmunt Noskowski) ထံတွင် ပညာသင်ကြားခဲ့ကြပြီး၊ ၎င်းအုပ်စုသည် ဂီတနယ်ပယ်ရှိ နီယို-ရိုမန်တစ်ဝါဒ၏ ပြင်းထန်သော လွှမ်းမိုးမှုအောက်တွင် ရှိခဲ့သည့်အပြင် အထူးသဖြင့် ရစ်ချတ် စထရောက်စ် (Richard Strauss)၊ ရစ်ချတ် ဗဂ်နာ (Richard Wagner) ကဲ့သို့သော နိုင်ငံခြားတေးရေးဆရာများနှင့်၊ မိုဒက်စ် မူဆော့စကီး (Modest Musorgski)၊ အလက်ဇန္ဒား ဘိုရိုဒင် (Alexander Borodin) နှင့် နီကိုလိုင်း ရင်မ်စကီး-ကော်ဆာကော့ဗ် (Nikolai Rimsky-Korsakov) တို့ကဲ့သို့ The Mighty Handful အုပ်စုဝင်များ၏ လွှမ်းမိုးမှုကို ခံခဲ့ရသည်။
ယန်းပိုလန် ခေတ်ကာလတွင် ပိုလန်အနုပညာ၌ ကြီးစိုးလွှမ်းခြုံနိုင်သော ရေစီးကြောင်းများ မရှိခဲ့ပေ။ ပန်းချီဆရာများနှင့် ပန်းပုဆရာများသည် နိုင်ငံရပ်ခြားတွင် လူကြိုက်များသော ဖော်ထုတ်တင်ဆက်မှု နည်းလမ်းသစ်များဖြင့် ရိုမန်တစ်အစဉ်အလာများကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းရန် ကြိုးပမ်းခဲ့ကြသည်။ ပိုလန်အနုပညာရှင်များသည် ဇာကိုပါနီ စတိုင် (styl zakopiański သို့မဟုတ် Zakopane style) အပါအဝင် အမျိုးသားရေးစတိုင်ပုံစံအချို့ကိုလည်း စတင်ရှာဖွေခဲ့ကြသော်လည်း၊ ဩဇာအလွှမ်းမိုးဆုံး ရေစီးကြောင်းမှာ အာ့နူးဗိုး (art nouveau) ပင်ဖြစ်သည်။ ပန်းပုနှင့် ပန်းချီနှစ်ရပ်စလုံးသည် ဆင်ဘော်လစ်ဇင် (symbolism) ပုံစံအမျိုးမျိုး၏ ပြင်းထန်သော လွှမ်းမိုးမှုကိုလည်း ခံခဲ့ရသည်။
(WiKiArt မှ ကူးယူဖော်ပြခြင်းဖြစ်သည်။ အပြည့်အစုံလေ့လာလိုလျှင် wikiart.org တွင်သွားရောက်ဖတ်ရှုပါ။) AMHTA METHON-ART
